सार्वजनिक जीवनातील वाढता असभ्यपणा

 सार्वजनिक जीवनातील वाढता असभ्यपणा

आपल्या देशात अनेक गंभीर समस्या आहेत. बेरोजगारी, महागाई, वाहतूक कोंडी, प्रदूषण, पायाभूत सुविधांचा अभाव, शिक्षणातील असमानता अशा असंख्य प्रश्नांवर आपण सातत्याने चर्चा करतो. मात्र काही समस्या अशा असतात की त्या वरकरणी किरकोळ वाटतात, पण त्यांचा समाजाच्या एकूण मानसिकतेशी आणि संस्कारांशी अतिशय जवळचा संबंध असतो. सार्वजनिक ठिकाणी थुंकणे, कचरा टाकणे, वाहतुकीचे नियम मोडणे, रांगेचा भंग करणे, दुसऱ्याच्या सोयीचा विचार न करणे किंवा एखाद्याने चूक दाखवून दिली तर ती मान्य करण्याऐवजी त्याच्यावरच उलटणे या गोष्टी अशाच आहेत. या सवयींचा संबंध केवळ स्वच्छतेशी नाही तर सामाजिक शिस्त, परस्पर आदर, नागरिकत्वाची जाणीव आणि लोकशाही संस्कृतीशी आहे.

काही दिवसांपूर्वी ठाण्यात घडलेली एक घटना संपूर्ण समाजाला अस्वस्थ करून गेली. एका वृद्ध दांपत्याने कॅब चालकाला सार्वजनिक ठिकाणी थुंकू नका, एवढीच साधी सूचना केली. त्यावरून चालकाने संतापाच्या भरात त्यांना मारहाण केली. ही घटना सोशल मीडियावर, वृत्तवाहिन्यांवर आणि वर्तमानपत्रांतून सर्वत्र चर्चिली गेली. प्रश्न केवळ मारहाणीचा नाही. प्रश्न आहे त्या मानसिकतेचा, ज्यामध्ये स्वतःची चूक दाखवून दिली गेली की ती स्वीकारण्याऐवजी आक्रमक होणे अधिक सोपे वाटते. आजकाल अनेकांना नियम पाळण्यापेक्षा नियम मोडण्याचा अधिकारच अधिक महत्त्वाचा वाटू लागला आहे का, असा प्रश्न पडतो.

सार्वजनिक ठिकाणी थुंकणे ही गोष्ट अनेकांना क्षुल्लक वाटू शकते. पण प्रत्यक्षात ती केवळ अस्वच्छता नसते. ती इतर नागरिकांच्या आरोग्याशी, सार्वजनिक जागांच्या स्वच्छतेशी आणि सामाजिक जबाबदारीशी संबंधित असते. क्षयरोग, फ्लू, विविध संसर्गजन्य रोग यांचा प्रसार थुंकीमुळे होऊ शकतो, हे विज्ञानाने अनेकदा सिद्ध केले आहे. कोरोना महामारीच्या काळात आपण स्वच्छता आणि सार्वजनिक आरोग्य यांचे महत्त्व नव्याने अनुभवले. तरीही काही वर्षांतच आपण पुन्हा जुन्याच सवयींकडे परतलो आहोत. अनेक रस्ते, बसस्थानके, रेल्वे स्थानके, शासकीय इमारती, जिने, भिंती आणि सार्वजनिक कोपरे पान, गुटखा आणि थुंकीच्या डागांनी भरलेले दिसतात. लाखो रुपये खर्च करून रंगवलेल्या भिंती काही दिवसांतच विद्रूप होतात.

या सगळ्यात सर्वात आश्चर्याची बाब म्हणजे या चुकीच्या वर्तनाबद्दल अनेकांना अपराधीपणाची जाणीवही नसते. एखाद्याने विचारले की येथे थुंकू नका, कचरा टाकू नका किंवा नियम पाळा, तर लगेच प्रश्न विचारला जातो – “तुमच्या अंगावर उडाले का?”, “तुम्हाला काय त्रास झाला?”, “तुम्ही कोण सांगणारे?” जणू सार्वजनिक जागा म्हणजे कुणाचीच मालमत्ता नाही आणि त्यामुळे तिथे काहीही करण्याचा परवाना मिळालेला आहे. पण लोकशाही समाजात सार्वजनिक जागा या सर्वांच्या असतात. त्या स्वच्छ आणि सुरक्षित ठेवण्याची जबाबदारीही सर्वांचीच असते.

ही समस्या फक्त थुंकण्यापुरती मर्यादित नाही. वाहतुकीचे नियम मोडणे, सिग्नल तोडणे, हेल्मेट न घालणे, चुकीच्या बाजूने वाहन चालवणे, रस्त्यावर गाडी उभी करणे, देवळाबाहेर चपला अस्ताव्यस्त टाकणे, उद्यानांमधून फुले तोडणे, सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये धक्काबुक्की करणे, रांगेत घुसणे, मोठमोठ्याने बोलणे, सार्वजनिक ठिकाणी आवाजाचे प्रदूषण करणे, कचरा कुठेही फेकणे अशा अनेक स्वरूपांत ती आपल्यासमोर दिसते. या प्रत्येक कृतीचा परिणाम इतरांवर होत असतो. मात्र आपण आपल्या कृतींचा इतरांवर होणारा परिणाम विचारात घेण्याची सवयच हरवत चाललो आहोत.

वास्तविक पाहता नागरिकशास्त्र ही केवळ शालेय विषयाची गोष्ट नाही. लोकशाही व्यवस्थेत प्रत्येक व्यक्ती नागरिक म्हणून कशी वागते, हे त्या देशाच्या प्रगतीचे महत्त्वाचे मापदंड असते. शाळेत संविधान, अधिकार आणि कर्तव्ये यांचे धडे शिकवले जातात. पण ते प्रत्यक्ष आयुष्यात किती उतरतात, हा खरा प्रश्न आहे. एखाद्या मुलाने आपल्या वडिलांना रस्त्यावर कचरा टाकताना पाहिले, नियम मोडताना पाहिले किंवा सार्वजनिक मालमत्तेची हानी करताना पाहिले, तर पुस्तकात शिकवलेले मूल्य त्याच्या वर्तनात कितपत टिकून राहणार? संस्कार केवळ शब्दांनी होत नाहीत; ते कृतीतून होत असतात.

आपण अनेकदा परदेशातील शिस्तीची उदाहरणे देतो. सिंगापूर, जपान, जर्मनी, स्वित्झर्लंड, दक्षिण कोरिया किंवा भूतान यांसारख्या देशांमध्ये स्वच्छता आणि सार्वजनिक शिस्त पाहून भारतीय पर्यटक प्रभावित होतात. तिथेही माणसेच राहतात. त्यांना राग येतो, मतभेद होतात, घाई असते. पण तरीही नियमांचे पालन अधिक प्रमाणात केले जाते. कारण तिथे नियम हे पर्याय नसतात; ते सामाजिक कराराचा भाग असतात. नियम मोडणे हे केवळ कायद्याचे उल्लंघन नसून इतर नागरिकांबद्दलचा अनादर मानला जातो.

अलीकडे अनेक पर्यटक भूतानमधील शिस्तीबद्दल बोलताना दिसतात. छोटासा देश, मर्यादित संसाधने, पण वाहतूक व्यवस्था सुबक. अनेक ठिकाणी वाहतूक पोलीस नसतानाही वाहनचालक सिग्नल पाळतात, झेब्रा क्रॉसिंगवर पादचाऱ्यांना प्राधान्य देतात, सार्वजनिक ठिकाणी कचरा टाकत नाहीत. यामागे केवळ दंडाची भीती नाही. यामागे एक सामाजिक धारणा आहे की नियम हे पाळण्यासाठी असतात, तोडण्यासाठी नाहीत. हीच धारणा समाजाची संस्कृती घडवते.

आपल्याकडे मात्र अनेकदा नियम पाळणाऱ्या व्यक्तीकडेच विचित्र नजरेने पाहिले जाते. लाल सिग्नलला थांबलेला माणूस मागून येणाऱ्यांना अडथळा वाटतो. रांगेत उभा राहणारा भोळा वाटतो. सार्वजनिक मालमत्तेची काळजी घेणारा ‘जास्त शहाणा’ समजला जातो. नियम मोडण्यात एक प्रकारचा अभिमान वाटणे ही मानसिकता धोकादायक आहे. कारण ती हळूहळू समाजातील नैतिक मूल्ये कमकुवत करते.

याहून चिंताजनक बाब म्हणजे वाढती असहिष्णुता. एखादी सूचना, मतभेद किंवा टीका स्वीकारण्याची क्षमता कमी होत चालली आहे. सोशल मीडियावरील चर्चांपासून ते प्रत्यक्ष आयुष्यातील व्यवहारांपर्यंत याचे अनेक नमुने दिसतात. कोणी चूक दाखवली की ती सुधारण्यापेक्षा त्याला गप्प बसवण्याची घाई केली जाते. शब्दांनी उत्तर देता आले नाही तर आवाज चढवला जातो. आवाजाने भागले नाही तर धमक्या दिल्या जातात. काही वेळा थेट हिंसेचा मार्ग स्वीकारला जातो. अशा वातावरणात संवादाची संस्कृती कमकुवत होते आणि संघर्षाची संस्कृती बळावते.

राग ही मानवी भावना आहे. प्रत्येकाला राग येतो. पण रागाचे व्यवस्थापन ही सामाजिक जीवनासाठी आवश्यक कौशल्य आहे. एखाद्या सूचनेवरून, छोट्याशा मतभेदावरून किंवा क्षुल्लक कारणावरून हिंसक होणे हे व्यक्तीगत तसेच सामाजिक अपयशाचे लक्षण आहे. Anger Management हा केवळ मानसशास्त्राचा विषय नाही; तो सामाजिक आरोग्याचा विषय आहे. कुटुंब, शाळा, कार्यक्षेत्र आणि समाज या सर्व स्तरांवर भावनिक संतुलन शिकवले जाणे गरजेचे आहे.

आज अनेक घरांमध्ये मुलांना स्पर्धा शिकवली जाते, यशाचे महत्त्व शिकवले जाते, पण संयम, सहनशीलता आणि आत्मनियंत्रण यांचे शिक्षण तुलनेने कमी दिले जाते. परिणामी टीका सहन न होणारी, नकार स्वीकारता न येणारी आणि क्षणात संतापणारी पिढी तयार होण्याचा धोका वाढतो. समाजातील हिंसाचार, रस्त्यावरील भांडणे, रोड रेजच्या घटना आणि सार्वजनिक संघर्ष यांच्यामागे ही मानसिकता काही प्रमाणात कार्यरत असल्याचे दिसते.

ठाण्यातील घटनेतील आणखी एक अस्वस्थ करणारा पैलू म्हणजे बघ्यांची भूमिका. अनेक लोक घटनास्थळी उपस्थित होते. काही जण व्हिडिओ चित्रीकरण करत होते. काही जण प्रसंग पाहत होते. पण हस्तक्षेप करणारे तुलनेने कमी होते. अर्थात प्रत्येकाने धोक्यात उडी घ्यावी अशी अपेक्षा करणे योग्य नाही. परंतु सामूहिक जबाबदारीची भावना कमी होत चालल्याची जाणीव या घटनांतून होते. एखादी व्यक्ती अन्याय सहन करत असताना मदतीचा हात पुढे करणे हीदेखील नागरिकत्वाचीच एक अभिव्यक्ती आहे.

तंत्रज्ञानाने आपल्याला माहिती देण्याची अभूतपूर्व क्षमता दिली आहे. कोणतीही घटना काही मिनिटांत लाखो लोकांपर्यंत पोहोचते. पण तंत्रज्ञानाने आपल्याला अधिक संवेदनशील बनवले की अधिक निष्क्रिय, हा प्रश्नही विचारण्यासारखा आहे. कधी कधी आपण घटनेचे सहभागी कमी आणि प्रेक्षक अधिक बनतो. व्हिडिओ रेकॉर्ड करण्याच्या नादात मदतीची गरज असलेली व्यक्ती दुर्लक्षित राहते. डिजिटल उपस्थिती वाढताना मानवी हस्तक्षेप कमी होत चालला आहे का, याचा विचार करावा लागेल.

या सर्व प्रश्नांमध्ये कायद्याची भूमिकाही महत्त्वाची आहे. सामाजिक शिस्त केवळ नैतिक उपदेशांनी निर्माण होत नाही. त्यासाठी प्रभावी कायदा आणि त्याची सातत्यपूर्ण अंमलबजावणी आवश्यक असते. सार्वजनिक ठिकाणी थुंकणे, कचरा टाकणे, नियम मोडणे किंवा हिंसाचार करणे यावर कठोर कारवाई झाली पाहिजे. दोषींना शिक्षा होईल, ही खात्री निर्माण झाली तर अनेक चुकीच्या सवयींना आळा बसू शकतो. दुर्दैवाने अनेकदा तक्रारदारांनाच हेलपाटे मारावे लागतात आणि त्यामुळे कायद्यावरील विश्वास कमी होतो.

परंतु केवळ दंड आणि शिक्षा हा अंतिम उपाय असू शकत नाही. कारण पोलीस प्रत्येक चौकात उभे राहू शकत नाहीत, प्रत्येक व्यक्तीच्या मागे निरीक्षक ठेवता येत नाही. समाजाचे खरे परिवर्तन अंतर्मनातूनच घडते. शिस्त ही लादलेली असली तर ती तात्पुरती असते; स्वीकारलेली असली तर ती टिकाऊ असते. म्हणूनच कुटुंब, शाळा, सामाजिक संस्था, माध्यमे आणि सार्वजनिक जीवनातील आदर्श व्यक्ती यांची भूमिकाही तितकीच महत्त्वाची आहे.

आपल्या देशात स्वच्छता अभियान, हरित मोहिमा, वाहतूक जनजागृती कार्यक्रम यांसाठी मोठ्या प्रमाणावर खर्च केला जातो. अनेक स्वयंसेवी संस्था अथक प्रयत्न करतात. पण नागरिकांच्या वर्तनात अपेक्षित बदल होण्यासाठी सामाजिक दबाव आणि सकारात्मक उदाहरणेही आवश्यक असतात. जेव्हा बहुसंख्य लोक नियम पाळतात तेव्हा नियम मोडणारा वेगळा दिसतो. पण जेव्हा बहुसंख्य लोक नियम मोडतात तेव्हा नियम पाळणारा वेगळा दिसतो. आपल्याला ही परिस्थिती बदलण्याची गरज आहे.

‘कॉमन सेन्स इज अनकॉमन’ हे वाक्य अनेकदा विनोदाने वापरले जाते. पण त्यामागे वास्तव दडलेले आहे. सार्वजनिक जीवनात साधा सामान्य विवेक वापरणे अनेकदा दुर्मिळ झाले आहे. आपल्या कृतीमुळे दुसऱ्याला त्रास होईल का, सार्वजनिक जागा खराब होईल का, समाजावर चुकीचा परिणाम होईल का, हा विचार करण्याची सवय कमी झाली आहे. हीच सवय पुन्हा विकसित करणे आवश्यक आहे.

स्वातंत्र्याला आता अनेक दशके झाली. आपण आर्थिक, तांत्रिक आणि औद्योगिक क्षेत्रांत प्रगती केली आहे. जगातील मोठ्या अर्थव्यवस्थांमध्ये आपली गणना होते. पण राष्ट्राची खरी प्रगती केवळ जीडीपीने मोजली जात नाही. ती नागरिकांच्या वर्तनातूनही दिसते. रस्त्यावरची शिस्त, सार्वजनिक स्वच्छता, परस्पर आदर, कायद्याबद्दलचा सन्मान आणि मतभेद हाताळण्याची सभ्यता ही विकसित समाजाची लक्षणे आहेत.

आज गरज आहे ती स्वतःकडे प्रामाणिकपणे पाहण्याची. आपण सार्वजनिक ठिकाणी कसे वागतो? आपल्या मुलांसमोर कोणते आदर्श ठेवतो? चूक दाखवून दिल्यावर आपली प्रतिक्रिया काय असते? नियम पाळणे आपल्याला बंधन वाटते की जबाबदारी? या प्रश्नांची उत्तरे प्रत्येकाने स्वतःला दिली पाहिजेत.

थुंकण्यासारखी दिसायला छोटी गोष्ट प्रत्यक्षात मोठ्या सामाजिक प्रश्नाचे प्रतीक आहे. ती आपल्या शिस्तीची, स्वच्छतेची, संस्कारांची आणि परस्पर आदराची परीक्षा आहे. एखाद्याने चुकीकडे लक्ष वेधले तर त्याच्यावर राग काढण्याऐवजी स्वतःची चूक सुधारण्याची तयारी दाखवली, तर समाज अधिक सुसंस्कृत होईल. कारण सभ्यता ही केवळ मोठमोठ्या भाषणांतून किंवा घोषणांतून सिद्ध होत नाही. ती रोजच्या छोट्या कृतींमधून सिद्ध होते.

स्वच्छता, शिस्त आणि सभ्यता या कोणत्याही सरकारच्या मालकीच्या गोष्टी नाहीत. त्या प्रत्येक नागरिकाच्या जबाबदारीचा भाग आहेत. सार्वजनिक जागा स्वच्छ ठेवणे, नियमांचे पालन करणे, इतरांचा आदर करणे आणि चूक दाखवून दिल्यावर संयमाने प्रतिसाद देणे या साध्या गोष्टी अंगीकारल्या तर समाज बदलण्यासाठी मोठ्या क्रांतीची गरज भासणार नाही. शेवटी सुसंस्कृत समाजाची खरी ओळख ही त्याच्या इमारती, रस्ते किंवा तंत्रज्ञानाने होत नाही; ती त्याच्या नागरिकांच्या वर्तनाने होत असते. आणि म्हणूनच आज प्रश्न थुंकीचा कमी आणि तिच्यावरून उसळणाऱ्या रागाचा अधिक आहे. त्या रागावर नियंत्रण मिळवून जबाबदार नागरिकत्व स्वीकारणे हीच काळाची खरी गरज आहे.