वृक्षसंवर्धनाची नवी संस्कृती : दुष्काळमुक्त आणि समृद्ध भारताचा मार्ग

 वृक्षसंवर्धनाची नवी संस्कृती : दुष्काळमुक्त आणि समृद्ध भारताचा मार्ग

भारतीय संस्कृतीत वृक्षांना केवळ पर्यावरणाचा भाग मानले गेले नाही, तर त्यांना जीवनाचे, अध्यात्माचे आणि मानवकल्याणाचे प्रतीक मानण्यात आले आहे. आपल्या ऋषिमुनींनी हजारो वर्षांपूर्वी निसर्ग आणि मानवी जीवन यांच्यातील अतूट नाते ओळखले होते. म्हणूनच वेद, उपनिषदे, पुराणे आणि विविध धर्मग्रंथांमध्ये वृक्षांचे महत्त्व वारंवार अधोरेखित करण्यात आले आहे. आज जग हवामान बदल, वाढते तापमान, पाण्याची टंचाई, प्रदूषण आणि जैवविविधतेच्या ऱ्हासासारख्या गंभीर संकटांना सामोरे जात असताना आपल्या प्राचीन ज्ञानाची आठवण अधिक प्रकर्षाने होते. स्कंदपुराणातील प्रसिद्ध श्लोकात अश्वत्थ, पिचुमंद, न्यग्रोध, चिंच, कवठ, बेल, आवळा आणि आंबा यांसारख्या वृक्षांची लागवड करणाऱ्या व्यक्तीला नरकाचे दर्शन होत नाही असे सांगितले आहे. या विधानामागील धार्मिक अर्थ जितका महत्त्वाचा आहे, तितकाच त्यामागील पर्यावरणीय संदेशही महत्त्वाचा आहे. कारण वृक्ष म्हणजे जीवनाचे रक्षण करणारे सजीव प्रहरी आहेत.

आज भारतासह संपूर्ण जग हवामानातील अस्थिरतेचा अनुभव घेत आहे. कधी अतिवृष्टी, कधी दुष्काळ, कधी अवेळी पाऊस, कधी विक्रमी उष्णतेच्या लाटा तर कधी अचानक उद्भवणाऱ्या नैसर्गिक आपत्ती. या सर्व घटनांच्या मुळाशी मानवी हस्तक्षेपामुळे निर्माण झालेला पर्यावरणीय असमतोल आहे. विकासाच्या नावाखाली जंगलतोड झाली, शहरे काँक्रीटच्या जंगलांनी व्यापली, जलस्रोत नष्ट झाले आणि वृक्षांची संख्या झपाट्याने कमी झाली. परिणामी पृथ्वीच्या नैसर्गिक संतुलनाला धक्का बसला. अशा वेळी आपल्या पूर्वजांनी जपलेल्या वृक्षसंवर्धनाच्या संस्कृतीचा पुनर्विचार करणे आवश्यक ठरते.

भारतातील गावागावांत पूर्वी वड, पिंपळ, कडुनिंब, चिंच आणि आंब्याची विशाल झाडे सहज दिसत असत. गावाचा चौक, देवळाचा परिसर, विहिरीजवळील जागा किंवा शेतांच्या बांधांवर ही झाडे अभिमानाने उभी असत. ही झाडे केवळ सावली देत नसत, तर स्थानिक पर्यावरण टिकवून ठेवण्याचे कार्य करत असत. पक्ष्यांचे निवासस्थान, जनावरांसाठी आसरा, मातीची धूप रोखणे, भूजलपातळी टिकवणे, हवेतील प्रदूषके शोषून घेणे आणि वातावरणात आर्द्रता राखणे अशा अनेक भूमिका ही झाडे पार पाडत असत. त्यामुळे गावांचे सूक्ष्म हवामान संतुलित राहायचे.

दुर्दैवाने गेल्या काही दशकांत आधुनिकतेच्या नावाखाली या वृक्षांची उपेक्षा झाली. शहरांमध्ये आणि महामार्गांवर जलद वाढणाऱ्या परदेशी प्रजातींची लागवड करण्यात आली. सौंदर्य, वेगवान वाढ किंवा व्यावसायिक उपयोग या निकषांवर अनेक वृक्षांची निवड झाली. स्थानिक पर्यावरणाशी सुसंगत असलेल्या वृक्षांना दुय्यम स्थान मिळाले. परिणामी अनेक ठिकाणी पर्यावरणीय संतुलन बिघडू लागले. निसर्गाच्या नियमांकडे दुर्लक्ष करून केवळ अल्पकालीन फायद्यांचा विचार केल्यामुळे दीर्घकालीन तोटे अधिक मोठे ठरले.

पिंपळ, वड आणि कडुनिंब यांसारख्या वृक्षांविषयी भारतीय समाजात विशेष आदरभाव आहे. या वृक्षांना धार्मिक महत्त्व लाभले असले तरी त्यामागे वैज्ञानिक कारणेही आहेत. विशाल छत्री, विस्तृत पर्णसंभार आणि दीर्घ आयुष्य यामुळे ही झाडे मोठ्या प्रमाणात कार्बन शोषून घेतात, परिसराचे तापमान कमी करतात आणि जैवविविधतेला आधार देतात. पक्षी, कीटक आणि अनेक सूक्ष्मजीवांसाठी ही झाडे जीवनदायी ठरतात. त्यांच्या मुळांमुळे मातीची धूप कमी होते आणि पाण्याचे झिरपणे वाढते. त्यामुळे भूजलसाठे पुनर्भरण होण्यास मदत होते. ग्रामीण भागातील अनेक जलस्रोतांच्या अस्तित्वामागे आसपासची वृक्षसंपदा कारणीभूत असल्याचे अनुभवातून दिसून आले आहे.

आज दुष्काळाचा प्रश्न केवळ पावसाच्या कमतरतेशी संबंधित नाही. पाऊस पडूनही पाणी जमिनीत मुरत नाही, कारण मातीची जलधारण क्षमता कमी झाली आहे. जंगलतोड, अतिक्रमण, अतिरेकी बांधकामे आणि वृक्षसंख्येतील घट यामुळे जमिनीची रचना बदलली आहे. पूर्वी झाडांच्या मुळांमुळे पावसाचे पाणी जमिनीत झिरपत असे. आता ते वेगाने वाहून जाते. परिणामी काही दिवसांतच पाण्याची कमतरता जाणवू लागते. त्यामुळे दुष्काळाचे मूळ कारण केवळ कमी पाऊस नसून पर्यावरणीय व्यवस्थेचे खच्चीकरण हे आहे.

भारतीय संस्कृतीत वृक्षपूजेची परंपरा निर्माण होण्यामागेही पर्यावरणसंवर्धनाचा दूरदर्शी विचार होता. पिंपळ, वड, तुळस, बेल यांसारख्या वनस्पतींना धार्मिक महत्त्व दिल्यामुळे लोक त्यांचे संरक्षण करत. धर्म आणि निसर्ग यांचे सुंदर नाते समाजाने स्वीकारले होते. आधुनिक काळात विज्ञानाच्या प्रगतीमुळे अनेक अंधश्रद्धा दूर झाल्या, ही स्वागतार्ह बाब आहे; परंतु त्याचबरोबर निसर्गाशी असलेली भावनिक नाळही तुटू लागली. परिणामी वृक्ष केवळ संसाधन म्हणून पाहिले जाऊ लागले. ही मानसिकता बदलणे गरजेचे आहे.

आजच्या पिढीसमोर सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे शाश्वत विकासाचा मार्ग निवडणे. विकास आणि पर्यावरण यांचा संघर्ष नसून समन्वय असला पाहिजे. रस्ते, उद्योग, गृहनिर्माण आणि आधुनिक सुविधा आवश्यक आहेतच; पण त्यासाठी पर्यावरणाची हानी होणार नाही याची काळजी घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. प्रत्येक विकास प्रकल्पासोबत मोठ्या प्रमाणात स्थानिक वृक्षांची लागवड आणि संवर्धन करणे आवश्यक आहे. वृक्षारोपण हा केवळ औपचारिक कार्यक्रम राहू नये. लावलेल्या रोपांचे संगोपन, संरक्षण आणि दीर्घकालीन देखभाल यावर भर दिला गेला पाहिजे.

वृक्षारोपणाच्या बाबतीत अनेकदा संख्या महत्त्वाची मानली जाते. लाखो रोपे लावल्याच्या घोषणा केल्या जातात; परंतु त्यापैकी किती झाडे जगतात याकडे दुर्लक्ष होते. प्रत्यक्षात एक झाड लावणे हा प्रारंभ आहे, पण ते मोठे होईपर्यंत त्याची काळजी घेणे हे खरे वृक्षसंवर्धन आहे. स्कंदपुराणातील संदेशाचाही हाच गाभा आहे. झाडे लावणे आणि त्यांची निगा राखणे या दोन्ही गोष्टी समान महत्त्वाच्या आहेत.

गावपातळीवर, शाळांमध्ये, महाविद्यालयांमध्ये आणि सामाजिक संस्थांमार्फत स्थानिक वृक्षांच्या संवर्धनासाठी विशेष मोहिमा राबविण्याची गरज आहे. प्रत्येक कुटुंबाने आपल्या आयुष्यात किमान काही वृक्ष लावण्याचा संकल्प करावा. प्रत्येक जन्म, विवाह, वाढदिवस किंवा इतर आनंदाच्या प्रसंगी वृक्षारोपण करण्याची संस्कृती निर्माण झाली तर त्याचा मोठा सकारात्मक परिणाम दिसून येईल. धार्मिक कार्यक्रमांमध्येही वृक्षदान आणि वृक्षसंवर्धनाला प्रोत्साहन दिले जाऊ शकते.

शहरी भागात जागेची कमतरता असली तरी वृक्षसंवर्धन अशक्य नाही. रस्त्यांच्या कडेला, सार्वजनिक उद्यानांमध्ये, शासकीय जागांवर, शैक्षणिक संस्थांच्या परिसरात आणि गृहनिर्माण सोसायट्यांमध्ये नियोजनबद्ध वृक्षलागवड केली जाऊ शकते. स्थानिक हवामानाशी सुसंगत आणि दीर्घायुषी वृक्षांना प्राधान्य दिल्यास त्याचा पर्यावरणीय लाभ अधिक होईल. शहरांतील वाढते तापमान, उष्णतेच्या लाटा आणि वायुप्रदूषण कमी करण्यासाठीही वृक्ष हे अत्यंत प्रभावी साधन ठरू शकतात.

जागतिक स्तरावर हवामान बदलाच्या विरोधात अनेक उपाययोजना सुचविल्या जात आहेत. नवीकरणीय ऊर्जा, ऊर्जा बचत, प्रदूषण नियंत्रण आणि हरित तंत्रज्ञान यांचे महत्त्व निश्चितच आहे. मात्र या सर्व उपायांमध्ये वृक्षांचे स्थान अद्वितीय आहे. एक प्रौढ वृक्ष अनेक दशकांपर्यंत पर्यावरणाला लाभ देत राहतो. तो कोणत्याही खर्चाशिवाय हवा शुद्ध करतो, सावली देतो, मातीचे संरक्षण करतो आणि जैवविविधतेचे संवर्धन करतो. म्हणूनच वृक्षसंवर्धन हा सर्वात स्वस्त, परिणामकारक आणि सर्वसमावेशक पर्यावरणीय उपाय मानला जातो.

भारतासारख्या कृषिप्रधान देशात वृक्ष आणि शेती यांचे नाते अधिक दृढ असले पाहिजे. शेतांच्या बांधांवर स्थानिक वृक्षांची लागवड केल्यास मातीची धूप कमी होते, पाण्याचे संवर्धन होते आणि जैवविविधतेला चालना मिळते. अनेक वृक्ष आर्थिकदृष्ट्याही फायदेशीर ठरतात. फळझाडे, औषधी वनस्पती आणि इतर बहुपयोगी वृक्ष ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळकटी देऊ शकतात. त्यामुळे वृक्षसंवर्धन हा केवळ पर्यावरणाचा विषय नसून आर्थिक विकासाचाही भाग आहे.

आपल्या पूर्वजांनी निसर्गाकडून घेण्याइतकेच त्याला परत देण्याची संस्कृती जोपासली होती. आजच्या उपभोगवादी जीवनशैलीत ही भावना हरवत चालली आहे. पृथ्वीवरील संसाधने अमर्याद नाहीत याची जाणीव प्रत्येकाने ठेवली पाहिजे. आपण वापरत असलेली हवा, पाणी आणि जमीन पुढील पिढ्यांचीही आहे. म्हणूनच पर्यावरण संवर्धन ही केवळ सरकारी जबाबदारी नसून प्रत्येक नागरिकाचे नैतिक कर्तव्य आहे.

दुष्काळ, उष्णता, प्रदूषण आणि नैसर्गिक आपत्ती यांविषयी चिंता व्यक्त करणे पुरेसे नाही. त्यावर उपाय करण्यासाठी प्रत्यक्ष कृती आवश्यक आहे. वृक्षारोपण आणि वृक्षसंवर्धन ही अशी कृती आहे जी प्रत्येक व्यक्ती करू शकते. एक झाड लावण्याची क्षमता प्रत्येकामध्ये आहे. त्या झाडाचे संरक्षण करण्याची इच्छाशक्तीही प्रत्येकामध्ये निर्माण झाली पाहिजे. सामूहिक प्रयत्नांमुळेच व्यापक परिवर्तन घडू शकते.

आज आवश्यकता आहे ती वृक्षांविषयी नव्याने आदर निर्माण करण्याची. धर्म, विज्ञान, पर्यावरण आणि सामाजिक जबाबदारी या सर्वांचा संगम वृक्षसंवर्धनात दिसून येतो. पिंपळ, वड, कडुनिंब, चिंच, बेल, आवळा आणि आंबा यांसारख्या वृक्षांचे महत्त्व केवळ परंपरेत नाही, तर पर्यावरणीय शाश्वततेतही आहे. त्यांची लागवड आणि जतन करणे म्हणजे भविष्यासाठी गुंतवणूक करणे होय.

आपल्या मुलांना आणि नातवंडांना जर स्वच्छ हवा, पुरेसे पाणी, हिरवाईने नटलेली भूमी आणि संतुलित हवामान द्यायचे असेल, तर आजच कृती करावी लागेल. वृक्षारोपण हा उत्सव नसून जीवनपद्धती बनला पाहिजे. प्रत्येक गाव, प्रत्येक शहर, प्रत्येक संस्था आणि प्रत्येक कुटुंबाने या दिशेने पाऊल उचलले तर पर्यावरणीय संकटांवर मात करणे अशक्य नाही. निसर्गाशी पुन्हा मैत्री करण्याचा आणि हरित भारत घडविण्याचा संकल्प करण्याची हीच योग्य वेळ आहे. कारण आज लावलेले एक रोप उद्याच्या पिढ्यांसाठी आशेचे, समृद्धीचे आणि जीवनाचे वटवृक्ष बनू शकते.