उष्णतेच्या लाटेत उघडे पडलेले विकासाचे गणित

 उष्णतेच्या लाटेत उघडे पडलेले विकासाचे गणित.....

पृथ्वीवरच्या प्रत्येक ऋतूला एक भाषा असते. पावसाची भाषा मातीच्या सुगंधातून उमलते, हिवाळ्याची भाषा धुक्याच्या पडद्याआडून बोलते, तर उन्हाळा आपल्या भाषेत कोणतीही अलंकारिकता ठेवत नाही. तो सरळ सांगतो—"माझ्याकडे दुर्लक्ष करण्याची किंमत मोठी असते." गेल्या काही दशकांत या भाषेचा सूर बदलू लागला आहे. पूर्वी उन्हाळा ऋतू होता; आता तो इशारा बनत चालला आहे. पूर्वी तापमानाची नोंद हवामान खात्याच्या कागदावर होत असे; आता ती रुग्णालयांच्या नोंदीत, वितळलेल्या रस्त्यांत, जळालेल्या जंगलांत आणि मृत्यूच्या आकडेवारीत दिसू लागली आहे. म्हणूनच युरोपमध्ये आज सुरू असलेली उष्णतेची लाट ही केवळ एका ऋतूची कथा नाही; ती मानवी विकासाच्या संकल्पनेला निसर्गाने विचारलेला एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न आहे.

काही दिवसांपूर्वी जगभरातील वृत्तवाहिन्यांवर एकामागून एक चित्रे झळकत होती. फ्रान्समध्ये रस्त्यांचे डांबर मऊ पडले होते. जर्मनीत रेल्वेचा वेग कमी करण्यात आला होता. स्पेनमध्ये जंगले धगधगत होती. इटलीतील ऐतिहासिक शहरांमध्ये पर्यटक सावलीच्या शोधात भटकत होते. ब्रिटनमध्ये लोकांना घराबाहेर न पडण्याचा सल्ला दिला जात होता. रुग्णालयांच्या आपत्कालीन विभागांमध्ये उष्माघाताच्या रुग्णांची संख्या वाढत होती. शेकडो लोकांनी या उष्णतेत प्राण गमावले. या सर्व बातम्या पाहताना भारतात बसलेल्या एखाद्या माणसाला एक प्रश्न पडणे अगदी स्वाभाविक आहे—"अरे, एवढेच तापमान? आपल्या इथे तर दरवर्षी ४५ अंशांपेक्षा जास्त तापमान असते. मग युरोप एवढा का होरपळत आहे?"

हा प्रश्न सहज आहे; पण त्याचे उत्तर सहज नाही. कारण आपण तापमानाला केवळ आकडा समजतो. प्रत्यक्षात तापमान हा हवामानाचा केवळ एक पैलू आहे. डॉक्टर रुग्णाचे केवळ तापमान पाहून त्याचा संपूर्ण आजार ठरवत नाहीत; त्याप्रमाणे हवामान समजून घेताना केवळ पाऱ्याची उंची पाहून निष्कर्ष काढणे चुकीचे ठरते. हवामान म्हणजे वारा, आर्द्रता, हवेचा दाब, सूर्यप्रकाश, रात्रीचे तापमान, भूगोल, मानवी वस्ती, नागरीकरण आणि त्या सगळ्याशी जुळवून घेतलेली समाजव्यवस्था यांची एकत्रित रचना. त्यामुळे भारतातील ४५ अंश आणि युरोपमधील ३८ अंश यांची तुलना करणे म्हणजे समुद्राची खोली केवळ किनाऱ्यावर उभे राहून मोजण्यासारखे आहे.

खरे पाहता प्रत्येक सभ्यता आपल्या हवामानातून घडत असते. वाळवंटात राहणाऱ्या समाजाची संस्कृती वेगळी असते, हिमालयात राहणाऱ्यांची वेगळी आणि उष्ण कटिबंधातील लोकांची वेगळी. निसर्ग हा फक्त पार्श्वभूमी नसतो; तो संस्कृतीचा सहलेखक असतो. भारतातील जीवनशैलीकडे पाहिले, तर उन्हाळ्याने त्यावर किती खोल ठसा उमटवला आहे, हे सहज लक्षात येते. गावोगावी पाणवठे निर्माण झाले, विहिरी खणल्या गेल्या, वड-पिंपळ-निंबासारखी सावली देणारी झाडे लावली गेली, घरांना अंगणे दिली गेली, भिंती जाड बांधल्या गेल्या, छप्पर उंच ठेवले गेले. पन्हे, ताक, मठ्ठा, लिंबूपाणी, बेलाचे सरबत किंवा नारळपाणी ही पेये केवळ खाद्यसंस्कृतीचा भाग नाहीत; ती उष्णतेविरुद्ध समाजाने विकसित केलेली नैसर्गिक औषधे आहेत. दुपारच्या कडक उन्हात विश्रांती घेण्याची प्रथा ही आळशीपणाची नव्हे, तर हवामानशास्त्राची देणगी आहे.

युरोपचा इतिहास मात्र वेगळा आहे. तेथे शतकानुशतके मोठा प्रश्न उष्णतेचा नव्हता; थंडीचा होता. जीवनाचा संघर्ष गोठवणाऱ्या बर्फाशी होता. त्यामुळे घरांच्या भिंती उष्णता आत टिकवण्यासाठी जाड बनल्या. खिडक्यांना दुहेरी काचा बसवल्या गेल्या. ऊब बाहेर जाऊ नये म्हणून वायुवीजन मर्यादित ठेवले गेले. सार्वजनिक वाहतुकीत वातानुकूलनापेक्षा हीटिंगला महत्त्व मिळाले. शहरांची रचना, ऊर्जा वापर, कपड्यांची निवड आणि दैनंदिन जीवन यांची दिशा थंडीने ठरवली. अनेक पिढ्यांनी ज्या हवामानाशी मैत्री केली होती, त्याच हवामानाने आता अचानक आपला स्वभाव बदलायला सुरुवात केली आहे. त्यामुळे युरोपसमोर उभे राहिलेले संकट हे केवळ उष्णतेचे नसून हवामानाच्या बदललेल्या व्यक्तिमत्त्वाचे आहे.

यंदाच्या उन्हाळ्यात या संकटाला अधिक तीव्र करणारा घटक म्हणजे 'ओमेगा ब्लॉक' ही वातावरणीय रचना. हवामानशास्त्रात उच्च दाबाचा एक विशाल पट्टा अनेक दिवस एका प्रदेशावर स्थिर राहिला, तर तो जणू आकाशावर अदृश्य झाकण ठेवतो. थंड हवा आत येऊ शकत नाही, गरम हवा बाहेर जाऊ शकत नाही. ढगांची निर्मिती कमी होते. पाऊस थांबतो. सूर्य दिवसभर जमिनीवर अखंड ऊर्जा ओतत राहतो. रात्री तापमान पुरेसे खाली येत नाही. दिवसागणिक उष्णता साचत जाते. कल्पना करा, गॅस बंद न करता एखादे भांडे सतत गरम ठेवले, तर त्यातील पाणी अखेरीस उकळतेच. युरोपच्या अनेक भागांमध्ये सध्या निसर्गाने अशीच परिस्थिती निर्माण केली आहे.

उष्णता ही केवळ हवेत राहत नाही; ती जमिनीवर, इमारतींमध्ये, रस्त्यांमध्ये आणि शहरांच्या भिंतींमध्ये साठते. आधुनिक शहरे ही काँक्रीट, सिमेंट, काच आणि डांबर यांची जंगले बनली आहेत. झाडांच्या जागी उभ्या राहिलेल्या इमारती दिवसभर सूर्याची ऊर्जा शोषून घेतात आणि रात्री ती हळूहळू परत सोडतात. म्हणूनच शहरांमध्ये रात्रीही उकाडा कमी होत नाही. विज्ञान याला 'अर्बन हीट आयलंड' असे म्हणते. परंतु सामान्य माणसाला त्याचा अनुभव अगदी साध्या भाषेत येतो—"रात्रीही झोप लागत नाही."

युरोपमध्ये या परिणामाची तीव्रता वाढत आहे. कारण त्यांच्या शहरांची रचना अशा प्रकारच्या उष्णतेसाठी कधी तयारच झाली नव्हती. रस्त्यांचे डांबर ठरावीक तापमानापलीकडे मऊ पडू लागते. पोलादाचे रेल्वे रूळ प्रसरण पावतात. विजेची मागणी अचानक वाढते. नदीचे पाणी तापल्याने अणुऊर्जा प्रकल्पांनाही शीतकरणाचा प्रश्न निर्माण होतो. ही सगळी साखळी एका गोष्टीची साक्ष देते—निसर्गात कोणतीही घटना एकटी घडत नाही. एक बदल दुसऱ्या बदलाला जन्म देतो आणि अखेरीस संपूर्ण व्यवस्था त्याच्या प्रभावाखाली येते.

याच ठिकाणी भारत आणि युरोपमधील तुलना अधिक सूक्ष्म होते. भारतातील माणूस उष्णतेशी लढत नाही; तो तिच्याबरोबर जगायला शिकला आहे. ही शिकवण पुस्तकातून आलेली नाही; ती शेकडो पिढ्यांच्या अनुभवातून घडली आहे. त्यामुळे उन्हाळा आला की भारतीय समाजाची जीवनगती आपोआप बदलते. कामाच्या वेळा बदलतात, आहार बदलतो, कपडे बदलतात, शरीराची लय बदलते. हवामानाशी संघर्ष करण्याऐवजी त्याच्याशी जुळवून घेण्याची ही परंपरा भारतीय संस्कृतीची मोठी ताकद आहे.

परंतु याच ठिकाणी आत्मसंतोष धोकादायक ठरतो. कारण हवामान बदल हा जुन्या अनुभवांचे गणित मोडून काढतो. कालपर्यंत जे सामान्य होते ते उद्या अपुरे पडू शकते. भारतातही उष्णतेच्या लाटा अधिक प्रदीर्घ होत आहेत. अनेक शहरांमध्ये रात्रीचे तापमान कमी होत नाही. भूजल झपाट्याने खाली जात आहे. झाडांची संख्या कमी होत आहे. सिमेंटची शहरे वाढत आहेत. म्हणजेच ज्या संकटाकडे आपण आज युरोपची समस्या म्हणून पाहत आहोत, त्याची बीजे आपल्या शहरांमध्येही शांतपणे रुजत आहेत.

उष्णतेच्या या कथेला म्हणून केवळ तापमानाच्या आकड्यांत अडकवून चालणार नाही. ती प्रत्यक्षात मानवी सभ्यतेच्या तयारीची कथा आहे. आणि ही तयारी नेमकी कुठे कमी पडली, याचा विचार करणे आज आवश्यक झाले आहे...

उष्णतेचे खरे संकट तेव्हा सुरू होते, जेव्हा ती केवळ हवामानात राहत नाही, तर व्यवस्थेच्या प्रत्येक स्तरात शिरते. रस्ते, पूल, रेल्वे, वीज, पाणी, आरोग्य व्यवस्था, घरे, उद्योग आणि शेवटी मानवी शरीर—सर्वांवर तिचा प्रभाव दिसू लागतो. युरोपमध्ये आज हेच घडताना दिसत आहे. म्हणूनच या संकटाकडे केवळ 'उन्हाळा वाढला' या साध्या वाक्यातून पाहणे म्हणजे एका महासागराकडे एका थेंबातून पाहण्यासारखे ठरेल.

एखाद्या रस्त्याचे आयुष्य केवळ त्यावरून धावणाऱ्या वाहनांवर अवलंबून नसते; ते त्या रस्त्याने आयुष्यभर सहन करावयाच्या तापमानावरही अवलंबून असते. अभियांत्रिकी ही निसर्गाशी संवाद साधणारी शास्त्रशाखा आहे. अभियंता पूल बांधताना नदीच्या स्वभावाचा अभ्यास करतो, धरण बांधताना पाण्याच्या प्रवाहाचा विचार करतो आणि रस्ता बांधताना हवामानाची गणिते मांडतो. भारतातील रस्त्यांसाठी वापरले जाणारे डांबर उन्हाळ्यातील तीव्र उष्णता लक्षात घेऊन तयार केले जाते. राजस्थान, विदर्भ किंवा बुंदेलखंडसारख्या भागांत जमिनीच्या पृष्ठभागाचे तापमान ६५ ते ७० अंश सेल्सिअसपर्यंत जाणे अनपेक्षित मानले जात नाही. म्हणूनच तेथील डांबरी मिश्रण त्या मर्यादा लक्षात घेऊन तयार केले जाते. युरोपमध्ये मात्र दशके नव्हे, तर शतकानुशतके अशी परिस्थिती निर्माण झाली नव्हती. तेथील डांबर तुलनेने कमी तापमानासाठी तयार करण्यात आले. आज हवामान बदलामुळे परिस्थिती बदलली आणि त्याच रस्त्यांनी आपली मर्यादा दाखवण्यास सुरुवात केली. वितळणारे रस्ते ही अभियांत्रिकीची चूक नसून बदललेल्या हवामानाने जुन्या गृहितकांना दिलेले आव्हान आहे.

रेल्वेची कहाणीही वेगळी नाही. रेल्वेचे रूळ पोलादाचे असतात आणि पोलादाला तापमानाचा विसर पडत नाही. ते प्रत्येक अंशाची नोंद आपल्या आकारात करीत असते. उष्णतेमुळे पोलाद प्रसरण पावते, हा शाळेतील विज्ञानाचा धडा आज युरोपमध्ये प्रत्यक्षात दिसत आहे. रुळांना पसरण्यासाठी राखून ठेवलेली जागा पुरेशी नसेल, तर ते नागमोडी वाकतात. विज्ञान याला 'थर्मल बकलिंग' म्हणते; परंतु सामान्य माणसासाठी त्याचा अर्थ एकच—धोकादायक प्रवास. म्हणूनच अनेक देशांनी रेल्वेचा वेग कमी केला. काही मार्गांवर वाहतूक थांबवली. हजारो प्रवाशांचा खोळंबा झाला. वेगाचा अभिमान बाळगणाऱ्या आधुनिक युरोपला त्या क्षणी निसर्गाने संयम शिकवला.

ऊर्जा व्यवस्थेची परीक्षाही तितकीच कठीण असते. तापमान वाढले की लोकांना थंड हवा हवी असते. वातानुकूलनाची मागणी वाढते. विजेचा वापर झपाट्याने वाढतो. पण युरोपमधील अनेक घरांमध्ये वातानुकूलनच नाही. कारण त्याची गरज कधी भासली नव्हती. काही दशकांपूर्वी एखाद्या ब्रिटिश कुटुंबाने घर बांधताना 'एसी'चा विचार केला असता, तर तो चैनीचा विषय मानला गेला असता. आज मात्र तो गरजेचा ठरत आहे. हवामान बदल इतक्या वेगाने घडतो की समाजाला स्वतःची पायाभूत रचना बदलण्यासाठी पुरेसा अवधीही मिळत नाही. हीच खरी शोकांतिका आहे.

घर या संकल्पनेकडे आपण अनेकदा केवळ निवाऱ्याच्या दृष्टीने पाहतो. प्रत्यक्षात घर म्हणजे हवामानाशी माणसाने केलेला करार असतो. भारतातील पारंपरिक घरे पाहिली, तर हा करार सहज लक्षात येतो. दगडी भिंती, मातीची घरे, उंच छप्पर, अंगण, ओसरी, झाडांची सावली आणि चारही बाजूंनी हवा खेळती राहील अशी रचना. या वास्तुकलेमागे शेकडो वर्षांचा अनुभव होता. युरोपमधील घरांनी मात्र वेगळा करार केला. त्यांना ऊब जपायची होती. म्हणून भिंती जाड झाल्या. खिडक्यांना दुहेरी काचा बसल्या. उष्णता बाहेर जाऊ नये म्हणून घर अधिक बंद झाले. हिवाळ्यात हे घर जीवन वाचवते; पण उन्हाळ्यात तेच घर उष्णतेचा पिंजरा बनते. आज अनेक युरोपीय शहरांमध्ये बाहेरच्या तापमानापेक्षा घरातील तापमान अधिक नोंदवले जात आहे. घर, जे सुरक्षिततेचे प्रतीक असते, तेच संकटाचे केंद्र बनत आहे.

याहून गंभीर परिणाम मानवी शरीरावर होतो. मानवाने निसर्गावर विजय मिळवला, अशी भाषा अनेकदा वापरली जाते; परंतु शरीर आजही निसर्गाच्या नियमांनीच चालते. आपल्या शरीराचे तापमान साधारण ३७ अंशांवर स्थिर ठेवण्यासाठी घाम, रक्ताभिसरण आणि श्वसन या तीन यंत्रणा अखंड कार्यरत असतात. घामाचे बाष्पीभवन होऊन शरीर थंड होते. पण हवेत आर्द्रता जास्त असेल, तर घाम सुकत नाही. शरीरातील उष्णता अडकून राहते. काही तासांतच निर्जलीकरण, रक्तदाबातील चढ-उतार, हृदयावर ताण आणि उष्माघाताची प्रक्रिया सुरू होते. म्हणूनच हवामानतज्ज्ञ केवळ तापमान सांगत नाहीत; ते 'हीट इंडेक्स' सांगतात. म्हणजे शरीराला प्रत्यक्षात किती उष्णता जाणवेल याचे मोजमाप. अनेकदा ३८ अंश तापमान शरीराला ४५ अंशांइतके घातक वाटू शकते.

युरोपमधील लोकांची जैविक अनुकूलता देखील या चर्चेचा भाग आहे. हजारो वर्षांच्या उत्क्रांतीमध्ये प्रत्येक समाजाने आपल्या परिसराशी जुळवून घेतले. थंड प्रदेशातील शरीराची ऊर्जा वापरण्याची पद्धत वेगळी, तर उष्ण प्रदेशातील वेगळी. याचा अर्थ कोणतीही वंशश्रेष्ठता नव्हे; तर निसर्गाशी जुळवून घेतलेली जैविक प्रक्रिया. म्हणूनच भारतीय समाजाला उष्णतेचा अनुभव अधिक परिचित आहे. उन्हाळा आला की आपले शरीरही काही प्रमाणात त्या बदलाशी जुळवून घेते. पण याचा अर्थ आपण सुरक्षित आहोत असा अजिबात होत नाही. उलट, भारतातही उष्माघातामुळे दरवर्षी अनेकांचा मृत्यू होतो. फरक एवढाच की आपली समाजव्यवस्था आणि जीवनशैली उष्णतेला पूर्णपणे अपरिचित नाही.

या संपूर्ण संकटात आणखी एक विरोधाभास दिसतो. युरोपने जगाला आधुनिक नागरीकरणाचा आदर्श दिला. ऊर्जा कार्यक्षम घरे, नियोजनबद्ध शहरे, उत्कृष्ट वाहतूक व्यवस्था, सार्वजनिक आरोग्य आणि पर्यावरणीय नियम—हे सर्व जगासाठी अनुकरणीय मानले गेले. पण हवामान बदलाने दाखवून दिले की कोणतीही व्यवस्था शाश्वत नसते. ज्या परिस्थितीसाठी ती उभी राहिली, ती परिस्थिती बदलली की व्यवस्थेलाही बदलावे लागते. अन्यथा तिची ताकदच तिची मर्यादा बनते.

हवामान बदलाचा सर्वात धोकादायक पैलू हाच आहे. तो हळूहळू घडतो, म्हणून त्याचे गांभीर्य उशिरा लक्षात येते. समुद्राची पातळी एका रात्रीत वाढत नाही. हिमनद्या एका दिवसात वितळत नाहीत. जंगले एका उन्हाळ्यात नष्ट होत नाहीत. पण वर्षानुवर्षे साचणारे हे सूक्ष्म बदल एक दिवस अचानक मोठ्या संकटाच्या रूपाने समोर उभे राहतात. युरोपमधील आजची उष्णतेची लाट अशाच शेकडो छोट्या बदलांची बेरीज आहे.

कदाचित म्हणूनच आजचा सर्वात मोठा प्रश्न असा नाही की युरोपमध्ये तापमान किती वाढले; तर असा आहे की पृथ्वीचा स्वभाव किती बदलला आहे. कारण जेव्हा निसर्ग स्वतःचे नियम बदलू लागतो, तेव्हा माणसाने लिहिलेली सर्व गणिते पुन्हा मांडावी लागतात. आणि त्या नव्या गणितात विकासाची व्याख्या, शहरांची रचना, शेती, उद्योग, ऊर्जा आणि मानवी जीवनशैली—सर्व काही नव्याने लिहावे लागते...

हवामान बदलाबाबतची सर्वांत मोठी शोकांतिका अशी आहे की, तो कोणत्याही सीमारेषा मानत नाही. नकाशावर आखलेल्या सीमा, राजकीय सार्वभौमत्व, आर्थिक महासत्ता किंवा तांत्रिक प्रगती यांपैकी कोणतीही गोष्ट त्याला थोपवू शकत नाही. वातावरणात सोडलेला कार्बन डायऑक्साइडचा एक रेणू भारताचा, युरोपचा किंवा अमेरिकेचा राहत नाही; तो पृथ्वीचा होतो. म्हणूनच हवामान बदल ही एखाद्या देशाची समस्या नसून मानवी सभ्यतेची सामूहिक जबाबदारी आहे. परंतु या जबाबदारीचे ओझे सर्वांवर समान प्रमाणात पडत नाही. काही समाजांना त्याची किंमत आधी मोजावी लागते, काहींना नंतर. आज युरोप त्या किंमतीचा अनुभव घेत आहे; उद्या आशिया किंवा आफ्रिकेतील अनेक समाज त्याच वास्तवाला अधिक कठोर स्वरूपात सामोरे जाऊ शकतात.

विसाव्या शतकात विकासाचा अर्थ जितका औद्योगिकीकरण, शहरीकरण आणि उत्पादनवाढ यांच्याशी जोडला गेला, तितकाच निसर्गाशी असलेला संवाद मागे पडत गेला. नद्यांना केवळ पाण्याचे स्रोत मानले गेले, जंगलांकडे लाकडाचे भांडार म्हणून पाहिले गेले आणि जमिनीचा अर्थ बांधकामासाठी उपलब्ध जागा इतकाच उरला. विकासाच्या या मॉडेलने आर्थिक समृद्धी दिली, विज्ञानाला वेग दिला, मानवी आयुर्मान वाढवले; पण त्याचबरोबर पृथ्वीच्या हवामान व्यवस्थेवरही प्रचंड ताण आणला. जीवाश्म इंधनांचा अमर्याद वापर, औद्योगिक उत्सर्जन, जंगलतोड आणि अनियंत्रित नागरीकरण यांच्या एकत्रित परिणामातून वातावरणातील हरितगृह वायूंचे प्रमाण सातत्याने वाढत गेले. या प्रक्रियेची सुरुवात काल झाली नाही; ती दोनशे वर्षांपूर्वी झाली. परंतु तिचे परिणाम आता निर्विवादपणे दिसू लागले आहेत.

आज पृथ्वीचे सरासरी तापमान काही अंशांनी वाढल्याचे म्हटले जाते, तेव्हा अनेकांना प्रश्न पडतो की एवढ्या छोट्याशा वाढीने एवढे मोठे संकट कसे निर्माण होऊ शकते? या प्रश्नाचे उत्तर मानवी शरीरात दडलेले आहे. आपल्या शरीराचे सामान्य तापमान ३७ अंश असते. ते फक्त दोन-तीन अंशांनी वाढले तरी गंभीर आजाराची शक्यता निर्माण होते. पृथ्वीचेही तसेच आहे. हवामान प्रणाली ही अत्यंत सूक्ष्म संतुलनावर उभी आहे. त्यात थोडासा बदल झाला, तरी त्याचे परिणाम पर्जन्यमान, समुद्र, वारे, शेती, जैवविविधता आणि मानवी जीवनावर साखळी स्वरूपात उमटतात. म्हणूनच जागतिक तापमानातील एक-दोन अंशांची वाढ ही केवळ आकड्यांची वाढ नसून संपूर्ण पर्यावरणीय व्यवस्थेतील बदलाची सूचना आहे.

भारतातील शहरांकडे पाहिले, तर या बदलाची अनेक चिन्हे आधीच दिसू लागली आहेत. काही दशकांपूर्वी उन्हाळ्यात रात्री गारवा जाणवत असे. आता अनेक शहरांमध्ये मध्यरात्रीही उष्णता कायम असते. काँक्रीटच्या इमारती, डांबरी रस्ते, वाहनांची वाढती संख्या, वातानुकूलन यंत्रांमधून बाहेर पडणारी गरम हवा, कमी होत जाणारी झाडे आणि जलाशयांचा ऱ्हास यामुळे शहरे स्वतःच उष्णतेची केंद्रे बनू लागली आहेत. यालाच 'शहरी उष्णता बेट' असे म्हटले जाते. गाव आणि शहर यांच्यातील तापमानातील फरक दिवसेंदिवस वाढत आहे. हा फरक फक्त हवामानाचा नाही; तो विकासाच्या दिशेचाही आहे.

दुर्दैवाची बाब अशी की, आधुनिक शहरांची संकल्पना अनेकदा निसर्गाला विरोध करून उभी राहते. एखादे झाड तोडून त्याजागी उभी राहणारी इमारत आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर वाटते; पण त्या झाडाने दिलेली सावली, जमिनीत मुरवलेले पाणी, शोषलेला कार्बन, निर्माण केलेला प्राणवायू आणि परिसरातील तापमान कमी ठेवण्याचे कार्य यांचे आर्थिक मूल्य आपण मोजत नाही. म्हणूनच विकासाचा हिशेब अनेकदा अपुरा ठरतो. निसर्गाची हानी तात्काळ नफ्यात दिसत नाही; पण तिची किंमत पुढील पिढ्यांना भरावी लागते.

भारतातील अनेक शहरांनी 'हीट ॲक्शन प्लॅन' तयार करण्यास सुरुवात केली आहे, ही आशादायक बाब आहे. उष्णतेच्या लाटेपूर्वी नागरिकांना इशारे देणे, पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था करणे, सार्वजनिक ठिकाणी सावली निर्माण करणे, रुग्णालयांना सज्ज ठेवणे, कामगारांच्या कामाच्या वेळांमध्ये बदल करणे अशा उपाययोजना हळूहळू वाढत आहेत. परंतु हे पुरेसे नाही. उष्णतेच्या संकटाकडे केवळ आपत्कालीन व्यवस्थापन म्हणून पाहून चालणार नाही. शहरांच्या रचनेतच बदल करावा लागेल. हिरवळीचे प्रमाण वाढवावे लागेल. पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवावे लागेल. उष्णता कमी शोषणारे बांधकाम साहित्य वापरावे लागेल. सार्वजनिक वाहतुकीला प्राधान्य द्यावे लागेल. अन्यथा प्रत्येक उन्हाळा मागील उन्हाळ्यापेक्षा अधिक कठीण ठरणार आहे.

या संदर्भात भारतीय पारंपरिक ज्ञानाकडे नव्या नजरेने पाहण्याची गरज आहे. मातीची घरे, चुन्याचा वापर, अंगणे, झाडांनी वेढलेली वस्ती, पाणवठे, गावातील तलाव, पारंपरिक जलव्यवस्थापन आणि स्थानिक हवामानाशी सुसंगत वास्तुरचना ही केवळ जुन्या काळाची आठवण नाही; ती भविष्यातील शाश्वत विकासाची दिशा ठरू शकते. आधुनिक तंत्रज्ञान नाकारण्याचा प्रश्न नाही; परंतु तंत्रज्ञान आणि परंपरेचा संवाद घडवून आणण्याची वेळ आली आहे. हवामान बदलाच्या युगात सर्वांत आधुनिक कल्पना अनेकदा आपल्या परंपरेतच दडलेल्या दिसतात.

युरोपमधील उष्णतेच्या लाटेकडे म्हणून भारताने श्रेष्ठत्वाच्या भावनेने पाहू नये. उलट, ती आपल्यासाठी एक इशारा मानावा. कारण हवामान बदलाचे गणित कोणत्याही देशाच्या भूतकाळावर चालत नाही; ते भविष्याच्या शक्यतांवर चालते. आज ज्या परिस्थितीला आपण 'युरोपची समस्या' म्हणत आहोत, ती उद्या आपल्या दारात उभी राहू शकते. प्रश्न एवढाच आहे की, आपण त्या दिवसाची वाट पाहणार आहोत की आजपासूनच तयारी करणार आहोत?

माणसाने चंद्रावर पाऊल ठेवले, महासागराच्या तळाशी संशोधन केले, कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा शोध लावला, पण अजूनही त्याचे अस्तित्व पाऊस, हवा, पाणी आणि तापमान या चार नैसर्गिक घटकांवरच अवलंबून आहे. ही जाणीव जितक्या लवकर स्वीकारली जाईल, तितके मानवजातीचे भविष्य अधिक सुरक्षित राहील. अन्यथा विकासाच्या वेगाने धावताना आपण ज्या पृथ्वीवर उभे आहोत, तिचाच समतोल बिघडवून बसू.

युरोपमधील या उष्णतेच्या लाटेने म्हणून एक महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित केला आहे—आपण हवामान बदलाशी लढत आहोत की अजूनही त्याच्या अस्तित्वावर चर्चा करण्यात वेळ घालवत आहोत? कारण संकटाची जाणीव उशिरा होणे हेच अनेकदा संकटापेक्षा अधिक घातक ठरते. आज आवश्यक आहे ती प्रतिक्रिया नव्हे, तर दूरदृष्टी; तात्पुरते उपाय नव्हे, तर दीर्घकालीन बदल; आणि निसर्गावर वर्चस्व गाजवण्याची भाषा नव्हे, तर त्याच्याशी सहजीवनाची नवी संस्कृती.

आपण अनेकदा असे गृहीत धरतो की इतिहास माणूस घडवतो. प्रत्यक्षात इतिहास घडवण्यात निसर्गाचाही तितकाच मोठा वाटा असतो. नद्या संस्कृती घडवतात, पर्वत सीमा ठरवतात, समुद्र व्यापाराला दिशा देतात आणि हवामान समाजाच्या जीवनशैलीला आकार देते. म्हणूनच हवामानातील बदल हा केवळ पर्यावरणाचा विषय नसतो; तो अर्थव्यवस्थेचा, राजकारणाचा, आरोग्याचा, अन्नसुरक्षेचा, स्थलांतराचा आणि शेवटी मानवी अस्तित्वाचाच विषय असतो. युरोपमधील उष्णतेच्या लाटेने या साऱ्या प्रश्नांना पुन्हा एकदा केंद्रस्थानी आणून ठेवले आहे.

विकासाच्या आजवरच्या प्रवासात माणसाने निसर्गावर विजय मिळवल्याची भाषा वारंवार वापरली. उंच धरणे, आकाशाला भिडणाऱ्या इमारती, महासागराला छेदणारे पूल, हजारो किलोमीटर वेगाने धावणाऱ्या रेल्वे आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेपर्यंतचा प्रवास पाहताना त्या भाषेवर विश्वास ठेवावासा वाटतो. पण युरोपमधील काही दिवसांच्या उष्णतेने दाखवून दिले की, निसर्गावर विजय ही कल्पना जितकी आकर्षक आहे, तितकीच ती भ्रामकही आहे. कारण निसर्गाला पराभूत करता येत नाही; त्याच्याशी केवळ समतोल साधता येतो. ज्या क्षणी हा समतोल ढासळतो, त्या क्षणी विज्ञानाची ताकदही नव्या प्रश्नांसमोर उभी राहते.

आज जगासमोरचे खरे आव्हान तापमान कमी करण्याचे नाही; तर समाजाला बदलत्या तापमानासाठी सक्षम करण्याचे आहे. हवामान बदल आता भविष्यकाळातील शक्यता राहिलेली नाही. तो वर्तमानकाळातील वास्तव आहे. म्हणूनच शहरे नव्याने विचारावी लागतील. इमारतींची रचना बदलावी लागेल. रस्त्यांसाठी नवे साहित्य शोधावे लागेल. रेल्वे, वीज, पाणी, आरोग्य आणि नागरी नियोजन यांचा विचार हवामान बदल लक्षात घेऊन करावा लागेल. प्रत्येक शहराला 'हीट ॲक्शन प्लॅन' असणे जितके आवश्यक आहे, तितकेच प्रत्येक नागरिकाला उष्णतेच्या धोक्याची जाणीव असणेही आवश्यक आहे. हवामान बदल हा केवळ सरकारचा विषय नाही; तो प्रत्येक घराचा विषय आहे.

भारतात या संदर्भात एक वेगळी संधी आहे. आपण अजूनही अशा टप्प्यावर आहोत की, विकासाची दिशा काही प्रमाणात बदलू शकतो. शहरे हिरवीगार ठेवण्याचा निर्णय आज घेतला, तर त्याचा फायदा पुढील अनेक दशकांना होईल. जलाशय वाचवले, झाडे वाढवली, उष्णता कमी शोषणारे बांधकाम स्वीकारले, सार्वजनिक वाहतुकीला प्राधान्य दिले आणि पारंपरिक ज्ञानाला आधुनिक विज्ञानाची जोड दिली, तर हवामान बदलाचा परिणाम कमी करता येऊ शकतो. हे काम सोपे नाही; पण अशक्यही नाही. प्रश्न इच्छाशक्तीचा आहे.

युरोपमधील या संकटाने आणखी एक गोष्ट स्पष्ट केली आहे. कोणताही समाज कितीही विकसित असला, तरी तो निसर्गाच्या नियमांपासून स्वतंत्र नसतो. आर्थिक सामर्थ्य, तंत्रज्ञान, प्रगत आरोग्यव्यवस्था आणि सक्षम प्रशासन यांना मोठे महत्त्व आहे; परंतु हवामानाचा पाया हादरला, तर या सर्व गोष्टींची मर्यादा स्पष्टपणे दिसू लागते. त्यामुळे विकासाची नवी व्याख्या आता 'अधिक उत्पादन' किंवा 'अधिक उपभोग' यापुरती मर्यादित राहू शकत नाही. विकास म्हणजे संकटांना तोंड देण्याची क्षमता, पर्यावरणाशी सुसंगत जीवनपद्धती आणि पुढील पिढ्यांसाठी सुरक्षित भविष्य निर्माण करण्याची जबाबदारी, अशी व्यापक व्याख्या स्वीकारावी लागेल.

या संपूर्ण चर्चेत भारत आणि युरोप यांची तुलना करणे आवश्यक आहे; परंतु ती श्रेष्ठत्व सिद्ध करण्यासाठी नव्हे. भारतात ४५ अंश तापमानाची सवय आहे म्हणून आपण अभेद्य आहोत, असा निष्कर्ष चुकीचा ठरेल. त्याचप्रमाणे युरोप ३८ अंशांनी होरपळला म्हणून त्यांची व्यवस्था कमकुवत आहे, असे म्हणणेही अन्यायकारक ठरेल. प्रत्येक समाज आपल्या इतिहासाच्या, भूगोलाच्या आणि हवामानाच्या संदर्भात विकसित झालेला असतो. संकट तेव्हा निर्माण होते, जेव्हा वर्तमानातील हवामान भूतकाळातील अनुभवांना नाकारू लागते. आज युरोप त्या संक्रमणातून जात आहे; उद्या भारतालाही त्याच प्रश्नांना सामोरे जावे लागू शकते.

खरे तर हवामान बदलाची सर्वांत मोठी शोकांतिका ही तापमानवाढ नाही; तर मानवी स्मृतीची मर्यादा आहे. माणूस आपला अनुभवच अंतिम सत्य मानतो. शंभर वर्षे जे घडले नाही, ते उद्याही घडणार नाही, असा त्याचा समज असतो. पण निसर्गाला मानवी स्मृतीचे बंधन नसते. तो लाखो वर्षांच्या कालचक्रात विचार करतो. त्यामुळे त्याच्या बदलांची गती आणि दिशा अनेकदा आपल्या आकलनाच्या पलीकडची असते. म्हणूनच हवामान बदल समजून घेण्यासाठी केवळ आजचे तापमान पुरेसे नसते; उद्याच्या शक्यतांचाही विचार करावा लागतो.

आज पृथ्वी एका नव्या वळणावर उभी आहे. एका बाजूला वेगवान विकासाची आकांक्षा आहे; दुसऱ्या बाजूला पर्यावरणीय समतोलाची अपरिहार्यता आहे. या दोन्हींच्या संघर्षात जर समन्वय साधला नाही, तर पुढील पिढ्यांना आपण समृद्ध जग नव्हे, तर अधिक असुरक्षित ग्रह देऊन जाणार आहोत. त्यामुळे प्रश्न एवढाच उरतो—आपण हवामान बदलाला केवळ बातमी म्हणून वाचणार आहोत की त्यातून भविष्याचा धडा घेणार आहोत?

युरोपमधील ३८ अंश तापमान आणि भारतातील ४५ अंश तापमान यांची तुलना करताना म्हणूनच शेवटी लक्षात ठेवण्यासारखी एकच गोष्ट आहे. संकट तापमानाच्या आकड्यांत नसते; संकट त्या आकड्यांसाठी आपण किती तयार आहोत, यात असते. थर्मामीटरवरील पारा हा फक्त हवामान मोजतो; पण एखाद्या समाजाची खरी उंची त्याच्या दूरदृष्टीने, तयारीने आणि निसर्गाशी जपलेल्या नात्याने मोजली जाते. युरोपमधील ही उष्णतेची लाट आपल्याला सांगून जाते की, बदलत्या पृथ्वीवर टिकून राहण्यासाठी विकासाला आता निसर्गाचा हात धरावाच लागेल. अन्यथा उद्याचा इतिहास हा तापमानाच्या विक्रमांचा नसून, मानवी दुर्लक्षाच्या परिणामांचा इतिहास ठरेल. आणि तो इतिहास लिहिताना निसर्गाला कोणताही पक्षपात माहीत नसतो.