काट्या-चमच्याच्या आरशात दिसणारा आपला चेहरा

 काट्या-चमच्याच्या आरशात दिसणारा आपला चेहरा

काही प्रसंग असे असतात की ते घडताना अगदी साधे, रोजचे आणि क्षुल्लक वाटतात; पण नंतर मनात वारंवार परत येतात. कारण त्या प्रसंगात केवळ एखादी घटना नसते, तर समाजाच्या बदलत्या मानसिकतेचा, मूल्यांचा आणि जीवनदृष्टीचा एक छोटासा आरसा दडलेला असतो. अशाच एका प्रसंगाने मला काही दिवसांपूर्वी विचार करायला भाग पाडले.

छत्रपती संभाजीनगर येथे  व्याप संपल्यानंतर रात्री जेवणासाठी शहरातील एका नामांकित पंचतारांकित हॉटेलमध्ये जाण्याचा योग आला. प्रशस्त लॉबी, मऊ प्रकाशयोजना, व्यवस्थित सजवलेली टेबलं, शिस्तबद्ध वावरणारे कर्मचारी आणि सभोवतालचा सुसंस्कृत शांतपणा—सगळं वातावरणच एका वेगळ्या जगात घेऊन जाणारं होतं. अशा ठिकाणी जेवण म्हणजे केवळ पोट भरण्याची प्रक्रिया नसते; तो एक अनुभव असतो. प्रत्येक गोष्ट मोजूनमापून, काळजीपूर्वक आणि आकर्षक पद्धतीने सादर केलेली असते.

आमच्या शेजारच्या टेबलावर एक चार जणांचं कुटुंब बसलं होतं. आई-वडील आणि दोन मुलं. त्यांचं बोलणं, हावभाव, कपडे आणि एकंदर वावरणं पाहून ते सुशिक्षित, उच्च मध्यमवर्गीय कुटुंब असल्याचं सहज लक्षात येत होतं. त्यांच्या चेहऱ्यावर एक प्रकारचा आत्मविश्वास होता आणि त्याचबरोबर सामाजिक प्रतिष्ठेबद्दलची जागरूकताही. काही वेळात त्यांची ऑर्डर आली. विविध पदार्थ टेबलावर सजले. त्यात भारतीय पदार्थही होते आणि काही पाश्चात्त्य शैलीतील पदार्थही.

तेवढ्यात माझं लक्ष त्यांच्या लहान मुलाकडे गेलं. साधारण दहा-बारा वर्षांचा असेल. त्याच्यासमोर भारतीय पद्धतीचा एक पदार्थ वाढण्यात आला होता. तो मुलगा सहजपणे हाताने खायला सुरुवात करणार एवढ्यात त्याच्या आईने त्याला थांबवलं. समोर ठेवलेला काटा आणि चमचा त्याच्या हातात देत ती म्हणाली, “हॉटेलमध्ये असे हाताने खात नाहीत. Proper खा.”

मुलाने आज्ञाधारकपणे काटा आणि चमचा हातात घेतला. पण त्याचा तो पदार्थ काटा-चमच्याने खाणं त्याला स्पष्टपणे अवघड जात होतं. तो प्रयत्न करत होता, पदार्थ घसरत होता, तुकडे पडत होते, चमचा आणि काटा यांचा मेळ बसत नव्हता. आई पुन्हा सूचना देत होती. वडीलही मध्येच मार्गदर्शन करत होते. मुलाच्या चेहऱ्यावरची भूक हळूहळू त्रासात बदलत होती. पदार्थाचा आस्वाद घेण्यापेक्षा तो योग्य पद्धतीने खाण्याच्या तणावात अडकला होता.

माझ्या मनात सहज प्रश्न आला—हा नेमका कोणता संस्कार चालला आहे?

सभ्यतेचा? आधुनिकतेचा? की आत्मविस्मरणाचा?

आपल्या समाजात गेल्या काही दशकांत आधुनिकतेची एक विलक्षण व्याख्या तयार झाली आहे. ती अशी की जे काही पाश्चात्त्य आहे ते प्रगत, आणि जे काही स्थानिक आहे ते मागास. इंग्रजी बोलणं म्हणजे बुद्धिमत्ता, विदेशी ब्रँड वापरणं म्हणजे दर्जा, आणि काट्या-चमच्याने जेवणं म्हणजे सुसंस्कृतपणा. या समीकरणांना आपण इतकं सहज स्वीकारलं आहे की त्यामागील तर्क तपासण्याचीही गरज वाटेनाशी झाली आहे.

वास्तविक पाहता काटा, चमचा किंवा सुरी ही साधनं आहेत. त्यांचं स्वतःचं महत्त्व आहे. काही पदार्थ ती वापरूनच खाणं अधिक सोयीचं असतं. त्यात काही चुकीचं नाही. पण प्रत्येक गोष्टीला एकच निकष लावण्याचा आग्रह का असावा? भारतीय खाद्यसंस्कृती हजारो वर्षांच्या अनुभवातून विकसित झाली आहे. आपल्या अनेक पदार्थांची रचना, त्यांची सादरीकरणाची पद्धत आणि त्यांचा आस्वाद घेण्याची पद्धत या सर्व गोष्टी परस्परांशी जोडलेल्या आहेत.

हाताने जेवणं ही केवळ गरिबीमुळे किंवा साधनांच्या अभावामुळे निर्माण झालेली पद्धत नाही. उलट त्यामागे एक सांस्कृतिक, सामाजिक आणि काही प्रमाणात वैज्ञानिक विचारही आहे. अन्नाशी थेट संपर्क आल्याने त्याचा पोत, तापमान आणि स्वरूप यांची जाणीव होते. जेवण ही केवळ यांत्रिक प्रक्रिया राहत नाही; ती एक संवेदनात्मक अनुभूती बनते. म्हणूनच भारतातील अनेक भागांमध्ये हाताने जेवणं हे आजही अभिमानाने स्वीकारलं जातं.

विशेष म्हणजे जगभरात भारतीय खाद्यसंस्कृतीची लोकप्रियता वाढत असताना अनेक विदेशी पर्यटक भारतीय पद्धतीने हाताने जेवण्याचा अनुभव घेण्यासाठी उत्सुक असतात. त्यांना त्यात वेगळेपण दिसतं. पण आपण मात्र अनेकदा त्याच गोष्टीकडे संकोचाने पाहतो. हा संकोच नेमका कुठून आला?

याचं उत्तर आपल्या इतिहासात आणि मानसिकतेत दडलं आहे.

शेकडो वर्षांच्या परकीय राज्यांनी आपल्या मनावर काही खोल ठसे उमटवले. राजकीय स्वातंत्र्य मिळालं, आर्थिक प्रगती झाली, तंत्रज्ञान विकसित झालं; पण मानसिक स्वातंत्र्याचा प्रवास अजूनही सुरू आहे. आपण अनेकदा स्वतःकडे स्वतःच्या नजरेने न पाहता दुसऱ्यांच्या नजरेतून पाहतो. त्यामुळे आपल्या गोष्टींचं मूल्यांकन करतानाही बाहेरच्या निकषांचा आधार घेतो.

यामुळे एक विचित्र परिस्थिती निर्माण होते. एखादा विदेशी व्यक्ती भारतीय वेशभूषा परिधान करतो, भारतीय पद्धतीने जेवतो, योग करतो किंवा भारतीय परंपरांबद्दल बोलतो, तेव्हा आपण कौतुक करतो. पण आपल्या मुलाने तेच केलं तर आपल्याला ते जुनाट वाटतं. हा विरोधाभास केवळ हास्यास्पद नाही; तो आपल्या आत्मभानातील कमकुवतपणाही दाखवतो.

त्या पंचतारांकित हॉटेलमधील मुलाचा विचार करताना मला असंच वाटलं. तो मुलगा काही चुकीचं करत नव्हता. त्याला भूक लागली होती आणि त्याला आपला पदार्थ सहजपणे खायचा होता. पण त्याच्या सहजतेपेक्षा त्याची प्रतिमा महत्त्वाची मानली जात होती. त्याला पदार्थाचा आनंद घेण्याऐवजी योग्य दिसण्याचं प्रशिक्षण दिलं जात होतं.

आजचा काळ प्रतिमेचा काळ आहे. सोशल मीडियाने या प्रवृत्तीला आणखी खतपाणी घातलं आहे. आपण काय आहोत यापेक्षा आपण कसे दिसतो याला जास्त महत्त्व मिळू लागलं आहे. जीवन जगण्यापेक्षा ते सादर करण्याची घाई वाढली आहे. अशा परिस्थितीत पालकांवरही एक अदृश्य दबाव असतो. आपलं मूल इतरांपेक्षा अधिक स्मार्ट, अधिक आधुनिक आणि अधिक प्रभावी दिसावं अशी त्यांची इच्छा असते. ही इच्छा चुकीची नाही. पण त्या इच्छेच्या नादात मुलांच्या नैसर्गिकतेचा बळी जाऊ लागला, तर प्रश्न निर्माण होतो.

संस्कार म्हणजे नेमकं काय? काटा-चमचा वापरता येणं हा संस्कार आहे का? की परिस्थितीनुसार योग्य निर्णय घेता येणं हा संस्कार आहे? इंग्रजी बोलणं हा संस्कार आहे का? की स्वतःच्या मातृभाषेचा आदर राखून इतर भाषा शिकणं हा संस्कार आहे? महागड्या हॉटेलमध्ये वावरणं हा संस्कार आहे का? की कुठल्याही वातावरणात नम्र आणि सुसंस्कृत राहणं हा संस्कार आहे?

आपण अनेकदा बाह्य गोष्टींना संस्कार समजण्याची चूक करतो. प्रत्यक्षात संस्कारांचा संबंध मनाशी असतो, साधनांशी नाही. एखादी व्यक्ती काटा-चमचा वापरत असेल आणि दुसऱ्यांचा अपमान करत असेल, तर त्याला सुसंस्कृत म्हणता येईल का? आणि एखादी व्यक्ती हाताने जेवत असेल पण इतरांशी आदराने वागत असेल, तर ती असंस्कृत ठरेल का?

समाजातल्या अनेक मूल्यांची पुनर्व्याख्या करण्याची गरज आज निर्माण झाली आहे. कारण आधुनिकतेच्या नावाखाली आपण अनेकदा स्वरूपाला आशयापेक्षा अधिक महत्त्व देतो. मुलांना स्पर्धा शिकवतो, पण समाधान शिकवत नाही. यश शिकवतो, पण संवेदनशीलता शिकवत नाही. जागतिक नागरिक बनायला सांगतो, पण स्वतःच्या मुळांची ओळख करून देत नाही.

खरी आधुनिकता ही परंपरेच्या विरोधात नसते. उलट ती परंपरेची चिकित्सक समज विकसित करते. जे कालबाह्य आहे ते सोडून देण्याचं धैर्य आणि जे मौल्यवान आहे ते जपण्याची बुद्धी—या दोन्ही गोष्टी आधुनिकतेत असतात. पण आपल्याकडे अनेकदा आधुनिकता म्हणजे परंपरेचा नकार असा गैरसमज केला जातो.

एखाद्या पंचतारांकित हॉटेलमध्ये हाताने जेवणं आणि ग्रामीण भागातील एखाद्या घरात हाताने जेवणं यात मूलभूत फरक नसावा. कारण दोन्ही ठिकाणी अन्न तेच आहे, भूक तीच आहे आणि मानवही तोच आहे. बदलतो तो फक्त संदर्भ. पण आपण अनेकदा संदर्भाला इतकं महत्त्व देतो की मूळ गोष्टच विसरून जातो.

त्या रात्री हॉटेलमधून बाहेर पडताना माझ्या मनात सतत तोच प्रसंग फिरत होता. मुलगा, त्याच्या हातातला काटा-चमचा आणि त्याच्या चेहऱ्यावरची अस्वस्थता. त्या दृश्यात मला आजचा एक मोठा सामाजिक प्रश्न दिसत होता. आपण आपल्या मुलांना जगाशी जुळवून घेण्याचं शिक्षण देत आहोत; पण स्वतःशी जुळवून घेण्याचं शिकवत आहोत का?

कारण शेवटी आत्मविश्वास हा नक्कल करण्यातून निर्माण होत नाही. तो स्वतःला स्वीकारण्यातून निर्माण होतो. ज्याला स्वतःच्या भाषेचा अभिमान असतो, स्वतःच्या संस्कृतीची जाणीव असते, स्वतःच्या परंपरांचं मूल्य कळतं, तोच इतर संस्कृतींचाही आदर करू शकतो. ज्याला स्वतःबद्दल न्यूनगंड असतो, तो आयुष्यभर दुसऱ्यांच्या मान्यतेच्या शोधात भटकत राहतो.

आज भारत जगातील एक महत्त्वाची आर्थिक, सांस्कृतिक आणि तांत्रिक शक्ती म्हणून उदयास येत आहे. अशा वेळी आपल्याला आधुनिकतेची भारतीय व्याख्या घडवण्याची गरज आहे. अशी व्याख्या जी विज्ञाननिष्ठ असेल, जागतिक असेल, प्रगतिशील असेल; पण त्याचवेळी आपल्या सांस्कृतिक आत्मभानाशी प्रामाणिकही असेल. जी मुलांना इंग्रजी शिकवेल, पण मराठी, हिंदी, तमिळ, कन्नड किंवा इतर मातृभाषांचा अभिमानही देईल. जी त्यांना जगभरच्या खाद्यसंस्कृतींची ओळख करून देईल, पण स्वतःच्या ताटातील अन्नाचा सन्मान करायलाही शिकवेल.

काटा-चमचा वापरणं चुकीचं नाही. पण त्याचा आग्रह करून स्वतःच्या नैसर्गिकतेचा त्याग करणं योग्य नाही. साधनं बदलू शकतात, पद्धती बदलू शकतात, काळ बदलू शकतो; पण आत्मसन्मान आणि सांस्कृतिक आत्मभान यांची किंमत बदलता कामा नये.

कारण शेवटी प्रश्न काट्या-चमच्याचा नसतो. प्रश्न असतो आपण स्वतःला कितपत स्वीकारतो याचा. आणि ज्या दिवशी हा स्वीकार मनापासून घडेल, त्या दिवशी आधुनिकता आणि परंपरा यांच्यातला कृत्रिम संघर्षही संपेल. त्या दिवशी आपण दुसऱ्यांसारखं दिसण्याचा प्रयत्न करणार नाही; तर स्वतःसारखं असण्याचा आत्मविश्वास बाळगू. आणि कदाचित तेव्हाच काट्या-चमच्याच्या आरशात दिसणारा आपला चेहरा खऱ्या अर्थाने स्वाभिमानी, स्वतंत्र आणि भारतीय दिसेल.