समस्या : जीवनाला घडवणाऱ्या संधींचा शोध

 समस्या : जीवनाला घडवणाऱ्या संधींचा शोध

जीवनात समस्या नसलेला माणूस शोधूनही सापडणार नाही. जन्मापासून ते आयुष्याच्या अखेरच्या टप्प्यापर्यंत प्रत्येक व्यक्ती विविध प्रकारच्या अडचणी, संकटे, अपयश, संघर्ष आणि आव्हानांना सामोरी जात असते. काही समस्या लहान असतात, काही मोठ्या असतात; काही वैयक्तिक स्वरूपाच्या असतात, तर काही सामाजिक, आर्थिक किंवा जागतिक स्वरूपाच्या असतात. परंतु प्रत्येक समस्येमध्ये एक समान धागा असतो—ती माणसाला काहीतरी शिकवून जाते. म्हणूनच समस्या ही केवळ वेदना देणारी घटना नसून ती आत्मपरीक्षण, आत्मविकास आणि नव्या संधींचे दार उघडणारी प्रक्रिया आहे. जीवनाचा खरा अर्थ समजून घ्यायचा असेल तर समस्यांकडे ओझे म्हणून नव्हे, तर शिकण्याची संधी म्हणून पाहण्याची गरज आहे.

स्वतःच्या समस्यांमधून शिकणे हा जीवनाचा पहिला धडा असतो. प्रत्येक चूक, प्रत्येक अपयश आणि प्रत्येक अडथळा आपल्याला काहीतरी शिकवत असतो. एखादा विद्यार्थी परीक्षेत अपयशी ठरतो तेव्हा तो केवळ गुण गमावत नाही, तर अभ्यासातील त्रुटी, वेळेचे नियोजन, आत्मविश्वास आणि प्रयत्नांचे महत्त्वही शिकतो. एखादा उद्योजक व्यवसायात तोटा सहन करतो तेव्हा त्याला बाजारपेठेतील बदल, ग्राहकांच्या गरजा, आर्थिक शिस्त आणि नियोजनाचे मूल्य समजते. एखादा खेळाडू पराभूत होतो तेव्हा त्याला आपल्या मर्यादा लक्षात येतात आणि त्याच वेळी त्या मर्यादा ओलांडण्यासाठी अधिक मेहनत घेण्याची प्रेरणा मिळते. त्यामुळे अपयश हा शेवट नसून नव्या यशाची सुरुवात असते. जो माणूस आपल्या चुका स्वीकारतो, त्यातून धडे घेतो आणि पुन्हा नव्या जोमाने उभा राहतो, तोच खऱ्या अर्थाने जीवन जगायला शिकतो.

मात्र जीवनाचा पुढचा आणि अधिक महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे इतरांच्या अनुभवांमधून शिकणे. प्रत्येक अनुभव स्वतः घेणे शक्य नसते आणि आवश्यकही नसते. जगात लाखो लोकांनी विविध क्षेत्रांत यश आणि अपयश अनुभवले आहे. त्यांचे अनुभव, संघर्ष, निर्णय आणि परिणाम यांचा अभ्यास केला तर अनेक चुका टाळता येतात. एखाद्याने केलेली चूक आपल्यासाठी इशारा ठरू शकते, तर एखाद्याचा संघर्ष आपल्यासाठी प्रेरणा ठरू शकतो. म्हणूनच अनुभवी व्यक्तींचे मार्गदर्शन, चरित्रांचे वाचन, इतिहासातील घटना आणि समाजातील घडामोडी यांचा अभ्यास माणसाला अधिक शहाणा बनवतो. स्वतःच्या अनुभवातून ज्ञान मिळते, पण इतरांच्या अनुभवातून मिळणारी शहाणपणाची संपत्ती अधिक व्यापक आणि दीर्घकालीन असते.

कोविड-१९ महामारीने संपूर्ण जगाला एक कठोर पण अमूल्य धडा दिला. काही महिन्यांत संपूर्ण जगाची जीवनशैली बदलून गेली. उद्योगधंदे बंद झाले, शाळा-कॉलेजांचे दरवाजे बंद झाले, रस्ते ओस पडले आणि माणूस स्वतःच्या अस्तित्वाबद्दल विचार करू लागला. सुरुवातीला ही परिस्थिती केवळ संकट वाटत होती. अनेकांचे रोजगार गेले, अनेक उद्योग कोलमडले, अनेक कुटुंबांनी आपल्या प्रियजनांना गमावले. परंतु याच संकटातून नवे मार्गही निर्माण झाले. ऑनलाइन शिक्षणाला वेग आला, घरातून काम करण्याची संस्कृती विकसित झाली, डिजिटल व्यवहार सर्वसामान्य झाले, लहान उद्योगांनी नव्या कल्पना स्वीकारल्या आणि अनेक तरुणांनी नवउद्योग सुरू केले. काहींनी मास्क, सॅनिटायझर, वैद्यकीय उपकरणे आणि डिजिटल सेवा यामध्ये नवीन संधी शोधल्या. ज्यांनी परिस्थितीला दोष देत बसण्याऐवजी उपाय शोधले, त्यांनी संकटालाच संधीमध्ये रूपांतरित केले.

यातून एक गोष्ट स्पष्ट झाली की समस्या कधीच कायमस्वरूपी नसतात. प्रत्येक अंधाऱ्या रात्रीनंतर पहाट उगवते आणि प्रत्येक वादळानंतर आकाश निरभ्र होते. जीवनात आलेली प्रत्येक कठीण वेळ काही काळासाठीच असते. परंतु त्या काळात आपण कशी मानसिकता ठेवतो, यावर आपले भविष्य अवलंबून असते. जो व्यक्ती संकटातही आशावादी राहतो, तोच पुढे जाऊन यश मिळवतो. उलट परिस्थितीला शरण जाणारा, सतत तक्रारी करणारा आणि स्वतःवर दया करणारा माणूस स्वतःच स्वतःच्या प्रगतीचे दरवाजे बंद करतो. म्हणूनच संकटाच्या काळात सर्वप्रथम मनोधैर्य टिकवणे आवश्यक असते.

समस्या समोर आली की अनेक लोक घाबरतात, निराश होतात किंवा दोषारोप करण्यात वेळ घालवतात. काही लोक परिस्थिती, नशीब, सरकार, समाज किंवा इतर व्यक्तींना जबाबदार धरतात. परंतु दोष देऊन कोणतीही समस्या सुटत नाही. उलट उपाय शोधण्यासाठी लागणारी ऊर्जा वाया जाते. यशस्वी व्यक्तींचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्या समस्येवर चर्चा करण्यापेक्षा उपाय शोधण्यावर भर देतात. त्यांना माहीत असते की प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर कुठेतरी असते; ते शोधण्यासाठी संयम, प्रयत्न आणि सकारात्मक विचार आवश्यक असतात.

सकारात्मक विचार म्हणजे वास्तवापासून पळ काढणे नव्हे. सकारात्मक विचार म्हणजे परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी तिच्यातून मार्ग शोधण्याची मानसिक तयारी. एखादे बीज जमिनीत पुरले जाते तेव्हा ते अंधारात असते; पण त्याच अंधारातून ते अंकुरते आणि पुढे मोठा वृक्ष बनते. त्याचप्रमाणे माणसाचे व्यक्तिमत्त्वही संघर्षाच्या मातीतच मजबूत होते. ज्यांनी कधीच अडचणी पाहिल्या नाहीत, त्यांना जीवनातील खरे मूल्य समजत नाही. संकटेच माणसाला संयम, चिकाटी, धैर्य, सहनशीलता आणि आत्मविश्वास शिकवतात.

जीवनाचा प्रवास हा सरळ रेषेत कधीच चालत नाही. त्यात चढ-उतार असतात, वळणे असतात, अडथळे असतात. परंतु या प्रत्येक टप्प्यावर माणसाला स्वतःला नव्याने घडवण्याची संधी मिळत असते. प्रत्येक समस्या ही आपल्याला विचारते—तू हार मानणार की शिकणार? जो शिकण्याचा मार्ग निवडतो, त्याच्यासाठी प्रत्येक संकट पुढच्या यशाचा पाया बनते. त्यामुळे समस्या टाळण्यापेक्षा त्यांचा स्वीकार करून त्यातून योग्य धडे घेणे हेच खऱ्या अर्थाने प्रगतीचे सूत्र आहे. जीवनातील प्रत्येक अनुभव, प्रत्येक संघर्ष आणि प्रत्येक अडथळा हा आपल्या व्यक्तिमत्त्वाला अधिक परिपक्व बनवत असतो. म्हणूनच समस्यांना घाबरण्याऐवजी त्यांच्याकडे आत्मविश्वासाने, संयमाने आणि आशेने पाहिले पाहिजे. कारण जीवनाची खरी उंची सुखाच्या क्षणांनी नव्हे, तर संकटांवर केलेल्या मातीतूनच मोजली जाते.

समस्यांकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन हा माणसाच्या यशापयशाचा सर्वात महत्त्वाचा निर्धारक घटक असतो. एकाच परिस्थितीत दोन व्यक्ती पूर्णपणे वेगवेगळ्या पद्धतीने वागतात. एक व्यक्ती संकट पाहून निराश होते, स्वतःला असहाय्य समजते आणि परिस्थितीला शरण जाते; तर दुसरी व्यक्ती त्याच संकटात संधी शोधते, स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवते आणि मार्ग काढण्यासाठी प्रयत्न सुरू ठेवते. या दोघांमध्ये फरक त्यांच्या परिस्थितीत नसतो, तर त्यांच्या विचारसरणीत असतो. म्हणूनच सकारात्मक दृष्टिकोन ही कोणतीही समस्या सोडविण्याची पहिली पायरी आहे. सकारात्मकता म्हणजे केवळ आनंदी राहण्याचा प्रयत्न नव्हे, तर वास्तव स्वीकारून त्यातून पुढे जाण्याची मानसिक तयारी होय.

आजच्या स्पर्धात्मक युगात प्रत्येक क्षेत्रात आव्हाने वाढली आहेत. शिक्षण, रोजगार, व्यवसाय, शेती, आरोग्य, पर्यावरण, तंत्रज्ञान आणि सामाजिक जीवन या सर्व क्षेत्रांमध्ये सतत बदल होत आहेत. बदल स्वीकारण्यास तयार नसलेली व्यक्ती किंवा संस्था काळाच्या मागे पडते. बदलांशी जुळवून घेण्याची क्षमता ही समस्यांमधून शिकण्यानेच विकसित होते. प्रत्येक नवीन आव्हान आपल्याला जुन्या चौकटीबाहेर विचार करण्यास भाग पाडते. नवकल्पना, संशोधन आणि प्रगती यांची सुरुवात अनेकदा एखाद्या समस्येतूनच होते. जगातील अनेक मोठे शोध आणि तांत्रिक क्रांती या एखाद्या अडचणीवर उपाय शोधण्याच्या प्रयत्नातूनच जन्माला आल्या आहेत. त्यामुळे समस्या नसत्या तर प्रगतीचाही वेग कदाचित इतका मोठा नसता.

समाजजीवनातही हीच बाब लागू होते. अनेक सामाजिक सुधारणा या समाजातील समस्यांमुळेच घडून आल्या. अन्याय, विषमता, अज्ञान, गरिबी, भेदभाव आणि रूढी यांविरुद्ध अनेकांनी संघर्ष केला. त्यांनी समस्या पाहून हात टेकले नाहीत; उलट त्या बदलण्याचा निर्धार केला. प्रत्येक सुधारकाने आपल्या काळातील अडचणींचा सामना करत समाजाला नवीन दिशा दिली. त्यामुळे समस्या ही केवळ वैयक्तिक नसून सामूहिक परिवर्तनाचीही प्रेरणा ठरू शकते. समाजातील प्रत्येक सजग नागरिकाने केवळ समस्या मांडण्यापेक्षा त्यावर उपाय सुचविण्याची आणि शक्य तिथे स्वतः योगदान देण्याची वृत्ती जोपासली पाहिजे.

इतरांच्या अनुभवांमधून शिकण्याची तयारी ही यशस्वी व्यक्तींचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. अनेकांना वाटते की स्वतः अनुभव घेतल्याशिवाय खरे ज्ञान मिळत नाही. हे काही अंशी खरे असले तरी प्रत्येक चूक स्वतः करून शिकणे हा शहाणपणाचा मार्ग नाही. इतिहास, चरित्रे, आत्मचरित्रे, संशोधन, अनुभवी व्यक्तींचे मार्गदर्शन आणि समाजातील घटनांचे निरीक्षण यांमधून अमूल्य धडे मिळू शकतात. एखाद्या उद्योजकाने केलेल्या आर्थिक चुकीतून दुसरा उद्योजक सावध होऊ शकतो. एखाद्या विद्यार्थ्याच्या अभ्यासपद्धतीतून दुसरा विद्यार्थी प्रेरणा घेऊ शकतो. एखाद्या शेतकऱ्याने स्वीकारलेल्या आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे मिळालेल्या यशातून इतर शेतकरीही नवे प्रयोग करण्याचे धाडस करू शकतात. ज्ञानाची खरी शक्ती ही अनुभवांच्या देवाणघेवाणीत आहे.

आपल्या समाजात अनेकदा अपयशाकडे कमीपणाने पाहिले जाते. अपयशी व्यक्तीची खिल्ली उडवली जाते किंवा तिच्याकडे सहानुभूतीच्या नजरेने पाहिले जाते. प्रत्यक्षात अपयश ही लाजिरवाणी गोष्ट नसून शिकण्याची संधी आहे. जो कधीच अपयशी झाला नाही, त्याने कदाचित कधीच मोठा प्रयत्न केला नसेल. अपयशामुळे आत्मपरीक्षण होते, चुका दिसतात आणि पुढच्या प्रयत्नासाठी अधिक मजबूत पाया तयार होतो. म्हणूनच अपयशाची भीती बाळगण्यापेक्षा त्यातून शिकण्याची वृत्ती अधिक महत्त्वाची आहे. यश आपल्याला आनंद देते; पण अपयश आपल्याला परिपक्व बनवते.

मानवी नातेसंबंधांमध्येही समस्या अपरिहार्य असतात. मतभेद, गैरसमज, अपेक्षा, स्वभावातील फरक आणि परिस्थिती यांमुळे तणाव निर्माण होतो. परंतु संवाद, संयम आणि समजूतदारपणा यांच्या साहाय्याने अनेक समस्या सोडविता येतात. प्रत्येक मतभेद हा नात्याचा शेवट नसतो. उलट अनेक वेळा प्रामाणिक संवादामुळे नाती अधिक मजबूत होतात. समस्या आल्या म्हणून नाती तोडण्यापेक्षा त्या समजून घेण्याचा प्रयत्न केला तर विश्वास वाढतो आणि परस्पर आदरही दृढ होतो. जीवनात यशस्वी होण्यासाठी केवळ बुद्धिमत्ता पुरेशी नसते; भावनिक परिपक्वताही तितकीच आवश्यक असते.

आज माहितीच्या युगात ज्ञानाचे स्रोत अमर्याद उपलब्ध आहेत. पुस्तकांपासून ते डिजिटल माध्यमांपर्यंत सर्वत्र अनुभवांची संपत्ती विखुरलेली आहे. परंतु माहिती आणि ज्ञान यांमध्ये फरक आहे. माहिती सहज मिळू शकते, पण त्या माहितीचा योग्य उपयोग करून जीवनात परिवर्तन घडविणे हे ज्ञानाचे लक्षण आहे. इतरांच्या अनुभवांकडे केवळ कथा म्हणून न पाहता त्यातील धडे आत्मसात करणे आवश्यक आहे. ज्याच्याकडे शिकण्याची वृत्ती असते, त्याच्यासाठी प्रत्येक व्यक्ती हा शिक्षक असतो आणि प्रत्येक अनुभव हे एक नवे विद्यापीठ असते.

अनेकदा समस्या सोडविण्यासाठी धैर्याइतकेच संयमही आवश्यक असते. काही प्रश्न एका दिवसात सुटत नाहीत. काही संघर्ष वर्षानुवर्षे चालतात. अशा वेळी अधीरता माणसाला चुकीचे निर्णय घ्यायला भाग पाडते. संयम म्हणजे निष्क्रियता नव्हे, तर योग्य वेळेची वाट पाहत सातत्याने प्रयत्न करत राहण्याची क्षमता होय. नदीला समुद्रापर्यंत पोहोचण्यासाठी अनेक अडथळे पार करावे लागतात; पण ती कधीही प्रवाह थांबवत नाही. तिच्या सातत्यामुळेच ती आपले ध्येय गाठते. माणसाच्याही आयुष्यात सातत्य आणि चिकाटी या गुणांचे महत्त्व अमूल्य आहे.

जीवनात काही समस्या आपल्या नियंत्रणाबाहेर असतात, तर काही आपल्या निर्णयांवर अवलंबून असतात. जे बदलता येत नाही ते स्वीकारण्याची आणि जे बदलता येते त्यासाठी प्रयत्न करण्याची शहाणपणाची भूमिका आवश्यक आहे. अनेक वेळा माणूस बदलू न शकणाऱ्या गोष्टींबद्दल चिंता करत राहतो आणि बदल घडवू शकणाऱ्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करतो. त्यामुळे ऊर्जा वाया जाते. योग्य प्राधान्यक्रम ठरवून कृती करण्याची वृत्तीच समस्यांवर मात करण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग ठरते. जीवनात प्रत्येक दिवस नवीन संधी घेऊन येतो आणि प्रत्येक संधी आपल्याला अधिक सक्षम बनविण्याची ताकद बाळगून असते. म्हणूनच अडचणींना घाबरण्याऐवजी त्यांच्याशी संवाद साधण्याची, त्यातून शिकण्याची आणि त्यांना विकासाच्या पायऱ्या बनविण्याची तयारी ठेवली पाहिजे.

जीवनातील प्रत्येक वळणावर माणसाला एक निवड करावी लागते. संकटासमोर हार मानायची की त्याचा सामना करायचा, अपयशाने खचून जायचे की त्यातून प्रेरणा घ्यायची, अडथळ्यांना दोष द्यायचा की त्यांना यशाच्या पायऱ्या बनवायचे—ही निवडच माणसाचे भविष्य घडवत असते. परिस्थिती नेहमी आपल्या मनासारखी असेलच असे नाही; परंतु परिस्थितीला दिलेली आपली प्रतिक्रिया मात्र पूर्णपणे आपल्या हातात असते. हीच प्रतिक्रिया आपल्या व्यक्तिमत्त्वाची खरी ओळख ठरते. म्हणूनच अडचणींपेक्षा त्यांच्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन अधिक महत्त्वाचा आहे.

आजच्या वेगवान आणि स्पर्धात्मक युगात मानसिक खंबीरपणा ही सर्वात मोठी गरज बनली आहे. आर्थिक चढ-उतार, नोकरीतील अस्थिरता, बदलते तंत्रज्ञान, वाढती स्पर्धा, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या आणि सामाजिक अपेक्षा यामुळे अनेकजण तणावाखाली जीवन जगत आहेत. अशा वेळी समस्यांपासून पळ काढणे हा पर्याय नसतो. प्रत्येक संकटाचा शांतपणे विचार करून त्यावर योग्य उपाय शोधण्याची सवय लावावी लागते. आत्मविश्वास, संयम, सातत्य आणि सकारात्मक विचार या चार गोष्टी माणसाला कोणत्याही कठीण प्रसंगातून बाहेर पडण्याची ताकद देतात. संकटाच्या काळात मन खंबीर ठेवणारी व्यक्तीच पुढे जाऊन इतरांसाठी प्रेरणास्थान बनते.

यश मिळाल्यानंतर अनेकजण त्यामागील संघर्ष विसरून जातात; पण प्रत्यक्षात प्रत्येक यशस्वी व्यक्तीच्या वाटचालीत असंख्य समस्या, अपयश, नकार आणि अडथळे दडलेले असतात. त्या प्रत्येक अनुभवाने त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला नवी धार दिलेली असते. म्हणूनच कोणाच्याही यशाकडे केवळ अंतिम परिणाम म्हणून न पाहता त्यामागील संघर्ष समजून घेणे आवश्यक आहे. अशा कथा आपल्याला शिकवतात की संकटे ही यशाची शत्रू नसून त्याची तयारी असते. जितका मोठा संघर्ष, तितकी मोठी जिद्द आणि जितकी मोठी जिद्द, तितकी मोठी कामगिरी.

आपल्या संस्कृतीतही संकटांवर मात करण्याचे अनेक प्रेरणादायी संदेश आढळतात. संत साहित्य, तत्त्वज्ञान, इतिहास आणि लोकपरंपरा यांमध्ये संकटांचा धैर्याने सामना करण्याची शिकवण दिली आहे. संतांनी प्रतिकूल परिस्थितीतही आशा, संयम आणि कर्माचा मार्ग स्वीकारला. त्यांनी दुःखाकडे निराशेने न पाहता आत्मविकासाची संधी म्हणून पाहण्याचा संदेश दिला. त्यामुळे संकटे ही जीवनाचा अविभाज्य भाग आहेत, परंतु त्यांच्यामुळे जीवन संपत नाही; उलट त्यांच्यामुळे जीवन अधिक अर्थपूर्ण बनते.

कुटुंब ही समस्यांमधून शिकण्याची पहिली शाळा असते. लहान मुलांना प्रत्येक अडचणीतून बाहेर काढण्याऐवजी त्यांना विचार करायला, प्रयत्न करायला आणि स्वतः उपाय शोधायला प्रोत्साहन दिले, तर त्यांच्यात आत्मविश्वास आणि निर्णयक्षमता विकसित होते. अपयश आले म्हणून मुलांना दोष देण्यापेक्षा त्या अनुभवातून त्यांनी काय शिकले, यावर चर्चा करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. अशा संस्कारातूनच भविष्यात संकटांना न घाबरणारी, जबाबदार आणि सक्षम पिढी घडू शकते.

समाजाच्याही प्रगतीसाठी हीच विचारसरणी आवश्यक आहे. प्रत्येक समस्येसाठी सरकार, व्यवस्था किंवा इतरांवर अवलंबून राहण्याऐवजी नागरिकांनी स्वतःची जबाबदारी ओळखली पाहिजे. स्वच्छता, पर्यावरण संवर्धन, पाणी बचत, वाहतूक शिस्त, शिक्षण, सामाजिक सलोखा आणि सार्वजनिक मालमत्तेचे संरक्षण या क्षेत्रांमध्ये प्रत्येक नागरिकाने सक्रिय सहभाग घेतला, तर अनेक समस्या आपोआप कमी होतील. समाजाची प्रगती ही केवळ धोरणांमुळे होत नाही; ती नागरिकांच्या सजग वृत्तीमुळे आणि सामूहिक कृतीमुळे घडते.

इतरांच्या समस्यांकडे संवेदनशीलतेने पाहणे हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. एखाद्याच्या अडचणीची थट्टा करण्यापेक्षा त्याला आधार देणे, योग्य मार्गदर्शन करणे आणि त्याच्या अनुभवातून शिकणे ही सुसंस्कृत समाजाची ओळख आहे. प्रत्येक व्यक्ती काही ना काही संघर्ष करत असते. त्यामुळे सहानुभूती, सहकार्य आणि परस्पर विश्वास या मूल्यांमुळे समाज अधिक मजबूत होतो. दुसऱ्याच्या वेदनेतून मिळणारा अनुभव आपल्याला अधिक संवेदनशील, अधिक जबाबदार आणि अधिक प्रगल्भ बनवतो.

समस्या या जीवनातील अटळ सत्य आहेत. त्या टाळता येत नाहीत, परंतु त्यांच्याकडे पाहण्याची दृष्टी नक्कीच बदलता येते. प्रत्येक समस्या आपल्याला एक प्रश्न विचारते—तू खचणार की घडणार? जो माणूस या प्रश्नाचे उत्तर धैर्याने, संयमाने आणि कृतीने देतो, त्याच्यासाठी प्रत्येक संकट ही नव्या यशाची सुरुवात ठरते. म्हणूनच जीवनात आलेल्या अडचणींना शाप समजू नये; त्या आपल्या क्षमतेची परीक्षा घेणाऱ्या आणि ती अधिक सक्षम बनविणाऱ्या संधी आहेत.

अंधार कायमस्वरूपी नसतो. प्रत्येक रात्रीनंतर पहाट उगवते, प्रत्येक वादळानंतर शांतता परत येते आणि प्रत्येक संघर्षानंतर नव्या आशेचा किरण दिसतो. बोगद्याच्या शेवटी प्रकाश असतो, परंतु तो पाहण्यासाठी चालत राहावे लागते. मध्येच थांबून हताश होणे, स्वतःवर दया करणे किंवा इतरांनी येऊन आपल्याला वाचवावे अशी अपेक्षा ठेवणे यामुळे कोणताही मार्ग सापडत नाही. पाऊल न पाऊल पुढे टाकणाऱ्यालाच प्रकाश गाठता येतो. म्हणूनच संकटाच्या काळात हसतमुख राहणे, मनोबल टिकवणे आणि प्रयत्नांची पराकाष्ठा करणे हीच खरी जीवनकला आहे.

शेवटी एवढेच म्हणावेसे वाटते की स्वतःच्या समस्यांमधून शिकणारा माणूस जीवन समजून घेतो, पण इतरांच्या समस्यांमधून शिकणारा माणूस जीवनाचे व्यापक तत्त्वज्ञान समजून घेतो. अनुभवांचे हे संचितच त्याला अधिक शहाणा, अधिक संवेदनशील आणि अधिक यशस्वी बनवते. प्रत्येक दिवस काहीतरी नवीन शिकवण घेऊन येतो आणि प्रत्येक समस्या आपल्याला अधिक सक्षम बनविण्याची क्षमता बाळगून असते. म्हणून समस्यांना घाबरू नका, त्यांच्यापासून पळू नका; त्यांचे स्वागत करा, त्यांच्याकडून शिका आणि त्यांनाच आपल्या प्रगतीच्या पायऱ्या बनवा. कारण जीवनात यशस्वी होण्याचा सर्वात खात्रीचा मार्ग म्हणजे समस्यांना संधीमध्ये रूपांतरित करण्याची कला आत्मसात करणे होय.