आपण फेसबुक किंवा इन्स्टाग्राम,व्हाॅटस अप वापरतो आहोत, की फेसबुक-इन्स्टाग्राम आपला वेळ वापरत आहेत?

 आपण फेसबुक किंवा इन्स्टाग्राम,व्हाॅटस अप वापरतो आहोत, की फेसबुक-इन्स्टाग्राम आपला वेळ वापरत आहेत?

आज स्वतःला एक साधा प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे : आपण फेसबुक किंवा इन्स्टाग्राम वापरतो आहोत, की फेसबुक-इन्स्टाग्राम आपला वेळ वापरत आहेत? प्रश्न साधा असला तरी त्याचे उत्तर अस्वस्थ करणारे आहे. दिवसातील किती मिनिटे आपण जाणीवपूर्वक या माध्यमांना देतो आणि किती मिनिटे केवळ सवयीने, कंटाळ्याने किंवा एका सूचनेमागून दुसरी सूचना पाहत खर्च करतो, याचा हिशेब केला तर कदाचित आपल्यालाच धक्का बसेल. न्यायालय मेटाच्या जबाबदारीचा निर्णय कधीतरी देईल; मात्र आपल्या आयुष्यातून निघून गेलेल्या वेळेचा हिशेब कोणतेही न्यायालय परत मिळवून देणार नाही.

सोशल मीडिया हा आधुनिक जीवनाचा अविभाज्य भाग झाला आहे. मित्रांशी संपर्क, बातम्या, व्यवसाय, शिक्षण, मनोरंजन, कला आणि सामाजिक संवाद यासाठी फेसबुक, इन्स्टाग्रामसारख्या व्यासपीठांचा उपयोग होतो. त्यामुळे सोशल मीडिया पूर्णपणे वाईट आहे, असा निष्कर्ष काढणे चुकीचे ठरेल. प्रश्न माध्यमाच्या अस्तित्वाचा नाही; प्रश्न आहे तो त्याच्या वापरावर आपले किती नियंत्रण उरले आहे, याचा. एखादे साधन आपण वापरतो की ते साधन आपल्या सवयी ठरवते, हा फरक अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

आपण मोबाईल उघडतो तेव्हा अनेकदा आपल्याला नेमके काय पाहायचे आहे, याची कल्पनाच नसते. तरीही अंगठा स्क्रीनवर फिरत राहतो. एक रील संपते, दुसरी सुरू होते. एक पोस्ट पाहिल्यानंतर पुढची पोस्ट आपोआप समोर येते. एखादी सूचना आली की आपण तत्काळ फोनकडे वळतो. काही मिनिटांसाठी घेतलेला फोन कधी अर्ध्या तासात बदलतो, हे लक्षातही येत नाही. ही केवळ वैयक्तिक इच्छाशक्तीची कमतरता नाही. डिजिटल व्यासपीठांची रचना अशी केली जाते की वापरकर्ता अधिकाधिक वेळ तिथे थांबावा. आपले लक्ष हीच त्यांची मौल्यवान संपत्ती बनते.

यातून एक मोठा सामाजिक प्रश्न निर्माण होतो. आपल्या लक्षाचे मूल्य आपल्याला किती कळते? पैसा खर्च झाला तर आपण त्याचा हिशेब ठेवतो. वीज, पाणी, पेट्रोल किंवा अन्न वाया गेले तर त्याची खंत वाटते. पण वेळ वाया जात असताना आपण तितके गंभीर का होत नाही? कारण वेळेला किंमत दिसत नाही. मात्र प्रत्येक वाया गेलेले दहा मिनिटे आपल्या आयुष्यातील कायमची कमी झालेली दहा मिनिटे असतात. ती पुन्हा विकत घेता येत नाहीत.

याचा परिणाम केवळ वेळेपुरता मर्यादित नाही. सततच्या सूचना आणि अखंड स्क्रोलिंगमुळे एकाग्रतेची क्षमता कमी होऊ शकते. पुस्तक वाचणे, एखादे काम शांतपणे पूर्ण करणे, कुटुंबातील व्यक्तीशी मनापासून बोलणे किंवा काही काळ स्वतःसोबत राहणे यासाठी लागणारी मानसिक शांतता हरवू शकते. आपण सतत जोडलेले असतो; पण त्याच वेळी प्रत्यक्ष आयुष्यातील नात्यांपासून आणि अनुभवांपासून दूर जाण्याची शक्यता निर्माण होते.

विशेषतः मुलांच्या बाबतीत हा प्रश्न अधिक गंभीर आहे. त्यांच्या हातात मोबाईल देऊन आपण त्यांना शांत ठेवू शकतो; पण त्याबदल्यात त्यांच्या लक्षाची सवय आपण कशी घडवत आहोत, याचा विचार करणे गरजेचे आहे. सतत बदलणारी चित्रे, लहान व्हिडिओ आणि त्वरित मिळणारे मनोरंजन यामुळे संयम, प्रतीक्षा आणि दीर्घकाळ एखाद्या गोष्टीत रमण्याची सवय प्रभावित होऊ शकते. पालकांनी केवळ मुलांच्या स्क्रीनटाइमवर बंधने घालण्यापेक्षा स्वतःच्या वापराकडेही पाहिले पाहिजे. मुलांना आपण सांगतो त्यापेक्षा आपण जे करतो, त्यातून ते अधिक शिकतात.

म्हणूनच सोशल मीडियावरील चर्चेत जबाबदारीचा प्रश्न केवळ कंपन्यांवर ढकलून चालणार नाही. कंपन्यांनी वापरकर्त्यांच्या हिताचा विचार करणे, पारदर्शकता राखणे आणि विशेषतः अल्पवयीन वापरकर्त्यांच्या सुरक्षिततेकडे गांभीर्याने पाहणे आवश्यक आहे. नियामक संस्थांनीही डिजिटल व्यासपीठांच्या कार्यपद्धतीवर लक्ष ठेवले पाहिजे. परंतु त्याच वेळी वापरकर्त्याने स्वतःची डिजिटल शिस्त निर्माण केली नाही, तर कोणताही कायदा पूर्ण उपाय ठरू शकत नाही.

यासाठी मोठ्या क्रांतीची गरज नाही. दिवसातून ठरावीक वेळ सोशल मीडियासाठी राखून ठेवणे, अनावश्यक सूचना बंद करणे, झोपण्यापूर्वी फोन बाजूला ठेवणे, जेवताना मोबाईल न वापरणे आणि प्रत्येक वेळी फोन उघडताना स्वतःला ‘मी नेमके कशासाठी फोन घेतला?’ हा प्रश्न विचारणे, एवढ्यापासून सुरुवात होऊ शकते. काही दिवस स्वतःचा स्क्रीनटाइम पाहणे हेदेखील डोळे उघडणारे ठरू शकते.

खरा मुद्दा फेसबुक किंवा इन्स्टाग्राम सोडण्याचा नाही. मुद्दा असा आहे की आपल्या आयुष्याचा ताबा कोणाकडे आहे. सोशल मीडिया आपल्या आयुष्याचा एक भाग असावा; संपूर्ण आयुष्य नव्हे. आपल्या मुलांसाठी, कुटुंबासाठी, वाचनासाठी, कामासाठी, छंदासाठी आणि स्वतःच्या विचारांसाठी आपण वेळ राखून ठेवला पाहिजे. कारण अल्गोरिदम आपले लक्ष पुन्हा पुन्हा मागू शकतो; पण आपल्या आयुष्याचा गेलेला क्षण परत आणू शकत नाही.

मेटा जबाबदार आहे की नाही, याचा निर्णय न्यायालये आणि नियामक देतील. पण आपण आपल्या वेळेबाबत किती जबाबदार आहोत, याचा निर्णय मात्र आपल्यालाच घ्यायचा आहे. स्क्रीनवर पुढचे काय येईल, हे अल्गोरिदम ठरवू शकतो; पण पुढची काही मिनिटे आपण कोणाला द्यायची, हे ठरवण्याचा अधिकार अजूनही आपल्या हातात आहे. त्या अधिकाराची जाणीव होणे, हीच डिजिटल स्वातंत्र्याची खरी सुरुवात आहे.