‘कोणी तरी करेल’ : आपल्या समाजाचा सर्वांत लोकप्रिय कर्मचारी!

 ‘कोणी तरी करेल’ : आपल्या समाजाचा सर्वांत लोकप्रिय कर्मचारी!

आपल्या समाजात एक अत्यंत कर्तबगार, सर्वव्यापी आणि अदृश्य कर्मचारी आहे. त्याचे नाव आहे—‘कोणी तरी’. त्याच्यावर कोणत्याही कामाची जबाबदारी टाकता येते, त्याला कोणतीही नोटीस देता येते आणि त्याच्या कामाचा हिशेब मागण्याची गरजही नसते. रस्त्यावर खड्डा पडला? कोणी तरी भरेल. कचरा साचला? कोणी तरी उचलेल. अन्याय झाला? कोणी तरी आवाज उठवेल. भ्रष्टाचार दिसला? कोणी तरी तक्रार करेल. एखाद्याला मदतीची गरज आहे? कोणी तरी पुढे येईल. देश बदलायचा आहे? कोणी तरी सुरुवात करेल. या ‘कोणी तरी’ नावाच्या कर्मचाऱ्याची सर्वांत मोठी खासियत म्हणजे तो कधीच सापडत नाही. त्यामुळे त्याच्यावर कारवाईही होत नाही आणि त्याला पुरस्कारही द्यावा लागत नाही!

Everybody, Somebody, Anybody आणि Nobody यांची जुनी कथा म्हणूनच आपल्या सामाजिक जीवनाला अक्षरशः लागू पडते. काम Everybody चे असते, पण Everybody ला वाटते Somebody करेल. Somebody ला वाटते Anybody करू शकतो. Anybody ला वाटते Nobody करेल. आणि शेवटी Nobody ने काहीच केलेले नसते. गंमत अशी की या कथेतला Nobody आपणच असतो, पण ते मान्य करण्याची आपली अजिबात तयारी नसते. कारण स्वतःला दोष देण्यापेक्षा परिस्थितीला, सरकारला, प्रशासनाला, शेजाऱ्याला, हवामानाला आणि कधी कधी ग्रह-ताऱ्यांनाही दोष देणे अधिक सोयीचे असते.

आपल्या शहरातील रस्त्यांवरचा खड्डा हा याचा उत्तम नमुना आहे. खड्डा पडला की नागरिक संतापतात. वाहनचालक त्याला शिव्या देतात. सोशल मीडियावर त्याचा फोटो टाकला जातो. स्थानिक प्रशासनाला टॅग केले जाते. लोकप्रतिनिधींना जाब विचारला जातो. एखादा पत्रकार बातमी करतो. दोन दिवस चर्चेचा बाजार भरतो. मग खड्डा शांतपणे आपले अस्तित्व टिकवून ठेवतो. नागरिक मात्र पुढच्या खड्ड्याकडे वळतात. खड्डा इतका भाग्यवान असतो की त्याच्यावर अनेकदा सरकार बदलते, अधिकारी बदलतात, ऋतू बदलतात; पण तो मात्र तिथेच असतो. आपण त्याला भरून काढण्यापेक्षा त्याच्याबरोबर जगण्याची सवय करून घेतो.

कचऱ्याबाबतही आपली भूमिका तितकीच प्रगत आहे. शहर अस्वच्छ आहे, याबद्दल प्रत्येक नागरिकाला तीव्र चिंता असते. मात्र घरातील कचरा बाहेर टाकताना त्याच नागरिकाची चिंता अचानक सुट्टीवर जाते. सार्वजनिक ठिकाणी प्लास्टिकची पिशवी फेकून मग “महापालिका काहीच करत नाही” असे म्हणण्यात एक वेगळेच नागरिकशास्त्र आहे. आपल्याला स्वच्छ शहर हवे आहे; पण त्यासाठी स्वतःच्या हातातला कचरा योग्य ठिकाणी टाकण्याइतका त्याग करणे काहींना फार मोठे देशकार्य वाटते.

सार्वजनिक मालमत्तेबाबत तर आपण विलक्षण उदारमतवादी आहोत. आपल्या घरातील खुर्चीला ओरखडा पडला तरी मनाला लागते; पण सार्वजनिक बसची सीट फाडताना हाताला कसलाही संकोच होत नाही. घराच्या भिंतीवर मुलाने पेन्सिलने रेघ मारली तर राग येतो; पण सार्वजनिक भिंतीवर जाहिरात रंगवताना समाजाच्या सौंदर्यदृष्टीला जाग येत नाही. उद्यानातील बाक, दिवे, झाडे आणि शाळेची साधने ही ‘सरकारची’ असल्यामुळे त्यांची काळजी घेण्याची गरज नाही, अशी आपली समजूत असते. सरकार म्हणजे कुणीतरी दुसरे आणि आपण म्हणजे त्याचे ग्राहक, असा हा विचित्र गैरसमज आहे. प्रत्यक्षात सरकारच्या मालमत्तेवर खर्च होणारा पैसा आपल्याच खिशातून जातो; पण हे गणित फक्त कर भरताना आठवते.

सामाजिक संवेदनशीलतेच्या बाबतीत तर ‘कोणी तरी’ची सेवा अधिकच विस्तारली आहे. रस्त्यावर अपघात झाला की मदतीसाठी धाव घेण्याआधी मोबाइल बाहेर काढण्याची कला आपण आत्मसात केली आहे. जखमी माणूस मदतीची वाट पाहत असतो आणि आजूबाजूची गर्दी त्याच्या व्हिडिओची वाट पाहत असते. एखाद्या व्यक्तीवर अन्याय होत असेल तर “आपण मध्ये पडू नये” हा आधुनिक शहाणपणाचा मंत्र अनेकांना आठवतो. पण नंतर सामाजिक माध्यमांवर त्याच घटनेवर संताप व्यक्त करण्यासाठी वेळ मात्र मुबलक असतो. प्रत्यक्षात दोन मिनिटे धावून जाण्यापेक्षा दोनशे शब्दांची पोस्ट लिहिणे किती सोपे आहे, हे आपल्या डिजिटल युगाने शिकवले आहे.

आजचा नागरिक अत्यंत सक्रिय आहे—फक्त कृतीच्या बाबतीत नाही, तर प्रतिक्रियेच्या बाबतीत! कोणतीही घटना घडली की लगेच मत तयार. पुरावा नंतर पाहू. माहिती नंतर घेऊ. सत्य पडताळू नंतर. आधी निषेध, मग शेअर, त्यानंतर संताप आणि शेवटी दुसऱ्या विषयाकडे प्रस्थान. आपण समस्यांवर काम करण्यापेक्षा त्यांच्यावर प्रतिक्रिया देण्यात अधिक पटाईत झालो आहोत. ‘लाईक’ आणि ‘शेअर’ यांच्या माध्यमातून समाजबदल करण्याची नवी शॉर्टकट पद्धत आपण शोधली आहे. प्रत्यक्ष कामाला घाम येतो; पोस्टला फक्त इंटरनेट लागते.

लोकशाहीतही हीच मानसिकता दिसते. मतदानाच्या दिवशी नागरिक राजा असतो. मतदानानंतर मात्र त्याला आपले राज्य कुठे गेले, असा प्रश्न पडतो. प्रतिनिधी निवडून दिल्यावर पाच वर्षे त्यांना प्रश्न विचारण्याची गरज नाही, अशी काहींची समजूत असते. आणि पाच वर्षांनी पुन्हा त्याच प्रतिनिधींना शिव्या देत मतदान करायचे. हा लोकशाहीचा एक प्रकारचा वार्षिक उत्सवच झाला आहे. लोकप्रतिनिधींनी काम करावे, प्रशासनाने जबाबदारी घ्यावी, हे अगदी खरे; पण नागरिकांनी नियम पाळावेत, कर भरावा, प्रश्न विचारावेत, गैरप्रकारांना विरोध करावा आणि सार्वजनिक जीवनात सहभागी व्हावे, ही अपेक्षा केली की काहींना लोकशाही अचानक फार कष्टाची वाटू लागते.

आपल्या घरातही ‘कोणी तरी’चे प्रशिक्षण लहानपणापासून दिले जाते. आई म्हणते, “पाणी कोण आणणार?” मुलगा म्हणतो, “बहीण आणेल.” बहीण म्हणते, “भाऊ आणेल.” वडील म्हणतात, “तुम्ही दोघांनी आणा.” आणि शेवटी आईच पाणी आणते. दुसऱ्या दिवशी हाच प्रयोग कपडे, भांडी, अभ्यासाची पुस्तके आणि घरातील इतर कामांवर होतो. अशा रीतीने घरातील ‘कोणी तरी’ पुढे जाऊन समाजातील ‘कोणी तरी’ बनतो. आपण मुलांना हुशार बनवतो; पण जबाबदार बनवण्याचा अभ्यासक्रम मात्र अनेकदा विसरतो.

शाळेतही आपण गुणांना जबाबदारीपेक्षा मोठे मानतो. परीक्षेत शंभरपैकी शंभर मिळवणारा विद्यार्थी वर्गातला कचरा उचलणार नाही, सार्वजनिक मालमत्तेची काळजी घेणार नाही किंवा चुकीचे घडताना गप्प बसेल, तरी त्याला ‘हुशार’ म्हणण्यात आपल्याला काही अडचण नसते. मग प्रश्न पडतो—शिक्षणाने नेमके काय घडवायचे? फक्त चांगली नोकरी मिळवणारा मनुष्य की चांगला नागरिक? ज्ञानाने डोके भरते; पण जबाबदारीने समाज भरतो.

“माझ्यामुळे काय फरक पडणार?” हा प्रश्नही आपल्या निष्क्रियतेचा आवडता आधार आहे. एकाने कचरा टाकला नाही म्हणून शहर स्वच्छ होणार नाही. एकाने नियम पाळला म्हणून वाहतूक सुधारणार नाही. एकाने भ्रष्टाचाराला नकार दिला म्हणून भ्रष्टाचार संपणार नाही. पण या तर्काचा शेवट “म्हणून मी काहीच करणार नाही” असा होणे हीच खरी समस्या आहे. एक दिवा संपूर्ण शहर उजळत नाही; म्हणून तो लावूच नये का? एक झाड जंगल बनवत नाही; म्हणून झाड लावू नये का? समाजातील प्रत्येक चांगली कृती स्वतःपेक्षा मोठ्या परिणामाची सुरुवात असते.

आपल्याला मोठ्या बदलांची स्वप्ने पाहायला आवडतात. देश बदलला पाहिजे, व्यवस्था बदलली पाहिजे, राजकारण बदलले पाहिजे, शिक्षण बदलले पाहिजे, समाज बदलला पाहिजे—या सर्व इच्छा योग्य आहेत. पण या प्रत्येक वाक्याच्या शेवटी एक छोटासा प्रश्न लावला पाहिजे—“आणि त्यासाठी मी काय करणार?” हा प्रश्न पडताच मोठ्या घोषणांची हवा थोडी कमी होते. कारण समाज बदलण्याची जबाबदारी घेताना आपल्याला स्वतःच्या सवयी बदलण्याची वेळ येते. तिथेच खरी परीक्षा सुरू होते.

पुढाकार घेणाऱ्यांची टिंगल करणे हीदेखील आपली सामाजिक सवय आहे. कोणी परिसर स्वच्छ करण्यासाठी पुढे आले तर “याला काय प्रसिद्धी हवी आहे?” असा प्रश्न. कोणी भ्रष्टाचाराविरुद्ध आवाज उठवला तर “याचा काहीतरी स्वार्थ असेल” अशी शंका. कोणी सामाजिक काम केले तर “फोटो काढायला आले असतील” असा संशय. म्हणजे आपण स्वतः काही करणार नाही आणि दुसऱ्याने केले तर त्याच्या हेतूवर प्रश्न उपस्थित करणार! अशा वातावरणात Nobody सुखात राहतो आणि Somebody होण्याची इच्छा असलेला माणूस दोनदा विचार करतो.

प्रत्यक्षात समाज मोठ्या नायकांवरच चालत नाही. कुणीतरी प्रामाणिकपणे आपले काम करतो, कुणीतरी वृद्धाला रस्ता ओलांडून देतो, कुणीतरी झाडाला पाणी घालतो, कुणीतरी गरजू विद्यार्थ्याला शिकवतो, कुणीतरी चुकीच्या व्यवहाराला नकार देतो, कुणीतरी खोटी माहिती पुढे पाठवत नाही. ही कामे बातम्यांत येत नाहीत; पण समाजाची खरी पायाभरणी त्यातूनच होते. देशभक्तीची घोषणा करणारे हजार असतील; पण देशासाठी नियम पाळणारे काही जण असतील, तर त्यांची किंमत अधिक आहे.

‘Nobody’ हा कुठेतरी जन्मलेला मनुष्य नाही. तो आपल्या निष्क्रियतेतून तयार होतो. अन्याय पाहून आपण गप्प राहतो, तेव्हा Nobody जन्मतो. काम समोर असूनही दुसऱ्याची वाट पाहतो, तेव्हा Nobody मजबूत होतो. “सगळेच असे करतात” म्हणून चुकीला मान्यता देतो, तेव्हा Nobody ला कायमची नोकरी मिळते. उलट “सगळे करणार नसतील, तरी माझ्या वाट्याचे मी करणार,” असे म्हणणारा Somebody समाजाला दिशा देतो.

म्हणून आता ‘कोणी तरी’ या अदृश्य कर्मचाऱ्याला कायमची सुट्टी देण्याची वेळ आली आहे. रस्त्यावर खड्डा दिसला तर फक्त फोटो काढण्याऐवजी तक्रार करून तिचा पाठपुरावा करणे, कचरा दिसला तर दोष देण्याआधी स्वतः तो न टाकणे, अन्याय दिसला तर शक्य तितक्या सुरक्षित आणि योग्य पद्धतीने विरोध करणे, चुकीची माहिती पुढे न पाठवणे आणि सार्वजनिक संपत्तीला स्वतःची संपत्ती समजणे—या छोट्या कृतींमधून नागरिकत्वाचा अर्थ पुन्हा जिवंत होऊ शकतो.

शेवटी प्रश्न एवढाच आहे—आपण अजून किती दिवस ‘कोणी तरी’ची वाट पाहणार? कारण तो येणार नाही. Nobody ला कुणी पगार देत नाही, Somebody ला कुणी आदेश देत नाही आणि Everybody ला कुणी एकत्र बोलावत नाही. काम करायचे असेल तर एखाद्याने पुढे यावेच लागते. त्यामुळे पुढच्या वेळी मनात “कोणी तरी करेल” असा विचार आला, तर थोडे थांबून स्वतःलाच विचारा—“तो कोणी तरी मी का असू नये?” कदाचित त्या एका प्रश्नाने आपल्या समाजातील सर्वांत लोकप्रिय पण कायम गैरहजर असलेल्या कर्मचाऱ्याची नोकरीच संपेल!