रेफरलची शिडी की ‘कट’ची साखळी? रुग्णाच्या खिशावर आरोग्यव्यवस्थेचा घाला!

रेफरलची शिडी की ‘कट’ची साखळी? रुग्णाच्या खिशावर आरोग्यव्यवस्थेचा घाला!

आजारी माणूस डॉक्टरकडे जातो तेव्हा तो केवळ औषध मागत नसतो; तो विश्वास घेऊन जात असतो. विशेषतः ग्रामीण भागातील शेतकरी, शेतमजूर, कष्टकरी आणि मध्यमवर्गीय कुटुंबांसाठी डॉक्टर म्हणजे अनेकदा शेवटचा आधार असतो. ‘ही तपासणी करा’, ‘या तज्ज्ञांकडे जा’, ‘या रुग्णालयात दाखल व्हा’, ‘ऑपरेशन करावे लागेल’—डॉक्टरांनी सांगितले की त्यामागचे कारण तपासण्याची किंवा दुसरा पर्याय शोधण्याची मानसिकता प्रत्येक कुटुंबात असेलच असे नाही. कारण समोर असतो आजाराचा धसका आणि मागे असते पैशांची विवंचना. अशा वेळी या विश्वासाच्या जागी जर रेफरलच्या नावाखाली आर्थिक हितसंबंध शिरत असतील, तर हा प्रश्न केवळ वैद्यकीय क्षेत्रापुरता मर्यादित राहत नाही; तो थेट माणुसकीच्या कसोटीचा बनतो.

रेफरल ही आरोग्यव्यवस्थेची गरज आहे, गैरप्रकार नाही. प्राथमिक उपचारांची मर्यादा असेल तर तज्ज्ञाकडे पाठवणे आवश्यकच. जिल्हा रुग्णालयात सुविधा नसेल तर मोठ्या रुग्णालयात जाणे अपरिहार्य असू शकते. पण प्रश्न आहे तो ‘कुठे उपचार चांगले मिळतील?’ आणि ‘कुठे पाठवल्याने कोणाचा फायदा होईल?’ या दोन प्रश्नांतील फरकाचा. रुग्णाच्या हितापेक्षा आर्थिक व्यवहार महत्त्वाचा ठरू लागला, तर रेफरल ही उपचाराची शिडी राहत नाही; ती कमिशनची साखळी बनते.

आज अनेक कुटुंबांच्या अनुभवांत एक समान चित्र दिसते—एक डॉक्टर, मग दुसरा डॉक्टर, त्यानंतर तपासणी केंद्र, मग मोठे रुग्णालय आणि त्यानंतर नवनव्या तपासण्यांचे वाढते बिल. प्रत्येक टप्प्यावर रुग्णाच्या आजारासोबत त्याच्या खर्चाचीही ‘प्रगती’ होत राहते. आजार नेमका काय आहे हे समजण्याआधी बँक खात्यात किती पैसे आहेत, घरातून किती उधार मिळू शकते आणि शेवटी काय विकावे लागेल, याचा विचार सुरू होतो. शेतकऱ्याची उभी पिके, कष्टकऱ्याची महिन्याची कमाई, मुलांच्या शिक्षणासाठी साठवलेले पैसे—सगळे उपचाराच्या नावाखाली पणाला लागतात. अशा परिस्थितीत अनावश्यक तपासणी किंवा महागडा उपचार लादला गेला तर तो खर्च केवळ बिलावरची रक्कम नसतो; तो एखाद्या कुटुंबाच्या भविष्यावरचा घाव असतो.

‘डॉक्टर कट घेतात’ असा सरसकट आरोप करणे अन्यायकारक आहे. वैद्यकीय क्षेत्रात आजही असंख्य डॉक्टर अत्यंत प्रामाणिकपणे सेवा देत आहेत. ग्रामीण भागात मर्यादित साधनसामग्रीत काम करणारे, रात्री-अपरात्री रुग्णांसाठी धावणारे डॉक्टरही आहेत. त्यामुळे संपूर्ण डॉक्टर समाजाला संशयाच्या भोवऱ्यात उभे करणे चुकीचेच. पण काही ठिकाणी रेफरल, तपासण्या आणि रुग्णालयातील उपचार यामागे आर्थिक हितसंबंध असल्याच्या तक्रारी ऐकू येत असतील, तर त्या तक्रारी दाबण्याऐवजी त्यांची चौकशी झाली पाहिजे. ‘सगळे डॉक्टर असे नसतात’ हे सत्य आहे; पण ‘म्हणून कुणीही गैरप्रकार करत नाही’ हेही गृहीतक धोकादायक आहे.

रुग्णाला प्रश्न विचारण्याचा अधिकार आहे. ही तपासणी का? हा उपचार का? दुसरा पर्याय आहे का? दुसरे मत घेता येईल का? रुग्णालयात दाखल होणे खरोखरच आवश्यक आहे का? अंदाजे खर्च किती? या प्रश्नांची उत्तरे मागितल्याने डॉक्टरांचा अपमान होत नाही. उलट, त्यातून वैद्यकीय व्यवहारातील पारदर्शकता वाढते. ‘मी सांगतोय म्हणून करा’ ही भूमिका विश्वास मागू शकते; पण विश्वास टिकवण्यासाठी कारणमीमांसा आणि स्पष्टता अधिक महत्त्वाची असते.

ग्रामीण रुग्णाची अडचण आणखी मोठी आहे. शहरात अनेक रुग्णालये, तज्ज्ञ आणि पर्याय असतात. ग्रामीण भागात मात्र एका डॉक्टरवरच कुटुंबाची भिस्त असते. पुढचा तज्ज्ञ कदाचित पन्नास-साठ किलोमीटर दूर असतो. प्रवास, राहण्याचा खर्च आणि उपचाराचा खर्च वेगळा. अशा परिस्थितीत डॉक्टरच्या रेफरलवर प्रश्न विचारणेही अनेकांना अवघड जाते. हीच असहायता जर कोणाच्या आर्थिक फायद्याचे साधन बनत असेल, तर त्याला आरोग्यसेवेचा व्यवसाय म्हणणे कठीण आहे.

सरकार आणि नियामक यंत्रणांनीही आता केवळ नियम बनवून थांबण्याची वेळ संपली आहे. रेफरलमधील आर्थिक हितसंबंध, अनावश्यक तपासण्या, अस्पष्ट बिलिंग आणि रुग्णालयांच्या खर्चाबाबत प्रभावी देखरेख आवश्यक आहे. तक्रार करण्याची व्यवस्था सामान्य माणसाला समजेल अशी आणि सहज उपलब्ध असली पाहिजे. रुग्णालयांनीही उपचार सुरू करण्यापूर्वी शक्य तितक्या खर्चाची माहिती द्यायला हवी. आपत्कालीन परिस्थितीत प्रत्येक बाब आधी सांगणे शक्य नसते; पण सामान्य उपचारात बिलाचा अंदाजही रुग्णाला अंधारात ठेवून चालणार नाही.

वैद्यकीय संघटनांची जबाबदारीही तितकीच मोठी आहे. काही व्यक्तींच्या गैरप्रकारामुळे संपूर्ण क्षेत्राची बदनामी होत असेल, तर अनैतिक पद्धतींचे समर्थन करण्याऐवजी त्यांच्यावर कठोर कारवाईची मागणी संघटनांनीच केली पाहिजे. कारण डॉक्टर आणि रुग्ण यांच्यातील विश्वास तुटला तर त्याचा फटका सर्वांनाच बसणार आहे.

शेवटी प्रश्न ‘कट कोण घेतो?’ एवढाच नाही. खरा प्रश्न आहे—आरोग्यव्यवस्था रुग्णासाठी आहे की नफ्यासाठी? रुग्ण आजारी असताना त्याच्या भीतीचा, अज्ञानाचा आणि असहायतेचा फायदा घेतला जात असेल तर ती आरोग्यसेवा नाही; ती आरोग्याच्या नावाखाली उभी राहिलेली बाजारपेठ आहे. रेफरल रुग्णाला योग्य उपचारापर्यंत पोहोचवणारी शिडी असली पाहिजे, कमिशनची साखळी नव्हे. डॉक्टरचा सल्ला हा जीव वाचवणारा आधार असला पाहिजे, आर्थिक व्यवहाराचा गुप्त दरवाजा नव्हे. रुग्णालय हे आशेचे ठिकाण असले पाहिजे, भीती वाढवून बिल फुगवण्याचे केंद्र नव्हे.

रुग्णाच्या खिशात पैसे किती आहेत, यापेक्षा त्याच्या शरीराला उपचार किती आवश्यक आहेत, हा प्रश्न महत्त्वाचा ठरला पाहिजे. कारण रुग्णाचा जीव हा बाजारातील वस्तू नाही आणि त्याचा विश्वास हा कमिशनवर विकण्याचा माल नाही. हा विश्वास वाचवायचा असेल तर आरोग्यव्यवस्थेला आता पारदर्शकतेची शस्त्रक्रिया करावीच लागेल.