एका देशाची एक वेळ की निसर्गाच्या तालावर चालणारे घड्याळ?

एका देशाची एक वेळ की निसर्गाच्या तालावर चालणारे घड्याळ?

भारतासारख्या विशाल आणि भौगोलिकदृष्ट्या विविधतेने नटलेल्या देशात ‘वेळ’ ही केवळ घड्याळाच्या काट्यांनी मोजण्याची गोष्ट नाही. ती माणसाच्या कामाच्या पद्धतीशी, ऊर्जेच्या वापराशी आणि निसर्गाच्या चक्राशी जोडलेली आहे. आसामच्या चहाच्या मळ्यांमध्ये आजही पाळले जाणारे ‘बागान टाईम’ याचेच एक वेगळे उदाहरण आहे. भारतीय प्रमाणवेळेपेक्षा साधारण एक तास पुढे असलेली ही स्थानिक पद्धत अधिकृत वेळेला आव्हान देण्यासाठी नव्हे, तर स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी जुळवून घेण्यासाठी निर्माण झाली.

भारताचा पूर्व-पश्चिम विस्तार सुमारे तीन हजार किलोमीटर आहे. त्यामुळे देशाच्या पूर्वेकडील भागात सूर्य उगवण्याची आणि मावळण्याची वेळ पश्चिमेकडील भागापेक्षा लक्षणीयरीत्या वेगळी असते. तरीही संपूर्ण देशासाठी एकच प्रमाणवेळ वापरली जाते. प्रशासन, रेल्वे, विमानसेवा, उद्योग आणि दैनंदिन व्यवहार यांच्यासाठी ही व्यवस्था निश्चितच सोयीची आहे. एकच वेळ असल्यामुळे वेळापत्रकांमध्ये सुसूत्रता राहते आणि देशव्यापी व्यवहारांमध्ये गोंधळाची शक्यता कमी होते. पण या सोयीची किंमत काही प्रदेशांना नैसर्गिक प्रकाशाच्या दृष्टीने मोजावी लागते.

आसाममध्ये सूर्य लवकर उगवतो. अशा परिस्थितीत भारतीय प्रमाणवेळेनुसार कामकाज सुरू केले, तर सकाळचा मोठा प्रकाशमान काळ कामासाठी वापरला जात नाही. ब्रिटिश काळात चहाच्या मळ्यांच्या अर्थव्यवस्थेला याची जाणीव झाली आणि कामाची वेळ स्थानिक सूर्योदयाशी जुळवून घेण्याची पद्धत रूढ झाली. ‘बागान टाईम’ म्हणून ओळखली जाणारी ही वेळ आज अधिकृत प्रमाणवेळ नाही; मात्र अनेक चहाच्या मळ्यांमध्ये कामकाजाच्या नियोजनासाठी तिचा वापर केला जातो. म्हणजेच घड्याळ बदललेले नसते, तर माणसाचे वेळापत्रक निसर्गाशी जुळवलेले असते.

या पद्धतीकडे केवळ चहाच्या उद्योगाच्या परंपरेप्रमाणे पाहणे योग्य ठरणार नाही. त्यामागे ऊर्जाबचतीचा महत्त्वाचा मुद्दाही आहे. दिवसाच्या उजेडाचा अधिक परिणामकारक वापर झाला, तर सकाळी आणि संध्याकाळी कृत्रिम प्रकाशावरचा अवलंब कमी होऊ शकतो. औद्योगिक क्षेत्रात याचा परिणाम अधिक व्यापक असू शकतो. मात्र अशा बचतीचे नेमके प्रमाण प्रदेश, कामाचे स्वरूप आणि जीवनशैलीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे ‘बागान टाईम’मुळे दरवर्षी किती वीज वाचते, याबाबत ठोस आकडे मांडताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.

मग प्रश्न असा निर्माण होतो की, भारतासारख्या देशाने दोन प्रमाणवेळांचा विचार करावा का? या मागणीला काही ठोस कारणे आहेत. ईशान्य भारतातील नैसर्गिक प्रकाशाचा अधिक चांगला उपयोग होऊ शकतो, लोकांचे दैनंदिन जीवन स्थानिक सूर्योदय-सूर्यास्ताशी अधिक सुसंगत होऊ शकते आणि ऊर्जेची बचतही साधता येऊ शकते. दुसरीकडे, दोन प्रमाणवेळा लागू केल्यास रेल्वेचे वेळापत्रक, वाहतूक, प्रशासकीय कामकाज, प्रसारमाध्यमे, डिजिटल प्रणाली आणि देशव्यापी कार्यालयीन व्यवहार यामध्ये अतिरिक्त गुंतागुंत निर्माण होऊ शकते. सुरक्षिततेचा मुद्दाही दुर्लक्षित करता येणार नाही.

म्हणूनच या प्रश्नाचे उत्तर ‘एक वेळ चांगली की दोन वेळा?’ इतके सरळ नाही. खरा मुद्दा असा आहे की, प्रशासनाची सोय आणि नागरिकांचे नैसर्गिक जीवन यांच्यात योग्य समतोल कसा साधायचा? तंत्रज्ञानाच्या युगात वेळेचे व्यवस्थापन पूर्वीपेक्षा अधिक लवचिक झाले आहे. त्यामुळे देशाची अधिकृत प्रमाणवेळ एकच ठेवून स्थानिक पातळीवर कामकाजाच्या वेळांमध्ये बदल करण्याचा मार्ग अधिक व्यवहार्य ठरू शकतो. शाळा, कार्यालये, कारखाने आणि बाजारपेठांच्या वेळा स्थानिक सूर्योदय-सूर्यास्ताचा विचार करून ठरवता येऊ शकतात.

‘बागान टाईम’ची खरी शिकवण कदाचित स्वतंत्र वेळ क्षेत्र निर्माण करण्यात नाही, तर निसर्गाच्या संकेतांकडे दुर्लक्ष न करण्यामध्ये आहे. घड्याळ माणसाने तयार केले; सूर्य मात्र माणसाच्या नियमांनुसार चालत नाही. त्यामुळे विकासाच्या नावाखाली निसर्गाशी विसंगत वेळापत्रक स्वीकारण्यापेक्षा उपलब्ध नैसर्गिक प्रकाशाचा अधिकाधिक उपयोग करण्याचा विचार व्हायला हवा.

एकसंध प्रमाणवेळ देशाला प्रशासकीय शिस्त देते; पण स्थानिक वेळापत्रकांना लवचिकता दिली, तर त्या शिस्तीला मानवी आणि पर्यावरणीय संवेदनशीलतेची जोड मिळू शकते. आसामच्या चहाच्या मळ्यांतील ‘बागान टाईम’ हे म्हणूनच केवळ एक जुने घड्याळ नाही. ते आपल्याला एक साधा प्रश्न विचारते—आपण घड्याळाच्या काट्यांनुसार जगायचे, की घड्याळाच्या काट्यांना निसर्गाच्या तालाशी थोडे जुळवून घ्यायचे? विशाल भारतासाठी कदाचित उत्तर ‘एक वेळ’ आणि ‘लवचिक स्थानिक वेळापत्रक’ या दोन्हींच्या संतुलित सहअस्तित्वात दडलेले आहे.