तेलगी फक्त एक चेहरा; भ्रष्ट व्यवस्थेचा खरा चेहरा कोण?

 तेलगी फक्त एक चेहरा; भ्रष्ट व्यवस्थेचा खरा चेहरा कोण?

अब्दुल करीम तेलगीचे नाव घेतले की भारताच्या प्रशासकीय व्यवस्थेला हादरवून सोडणाऱ्या स्टॅम्प पेपर घोटाळ्याची आठवण होते. एका सामान्य पार्श्वभूमीतून आलेल्या व्यक्तीने बनावट कागदपत्रांच्या व्यवसायापासून हजारो कोटींच्या कथित घोटाळ्यापर्यंत मजल मारली, ही बाब धक्कादायक आहेच; पण त्याहून गंभीर प्रश्न असा आहे की एवढे मोठे साम्राज्य उभे करण्यासाठी त्याला व्यवस्था, यंत्रणा आणि माणसे कुठून मिळाली?

तेलगीच्या घोटाळ्याची कार्यपद्धती समजून घेतली तर या प्रकरणाची व्याप्ती लक्षात येते. स्टॅम्प पेपर हा सरकारच्या महसुलाशी आणि कायदेशीर व्यवहारांशी थेट जोडलेला असतो. त्यामुळे त्याची छपाई, साठवणूक, वाहतूक आणि विक्री यावर सरकारी नियंत्रण असते. याच व्यवस्थेतील त्रुटी आणि कथित संगनमताचा फायदा घेत तेलगीच्या नेटवर्कने बनावट स्टॅम्प पेपर बाजारात आणल्याचा तपासात आरोप करण्यात आला. अधिकृत यंत्रणेतून बाहेर पडलेले किंवा रद्द झालेले साहित्य, छपाईशी संबंधित साधने आणि बनावट कागदपत्रांच्या पुरवठ्याची साखळी यांचा वापर करून मोठ्या प्रमाणावर बनावट स्टॅम्प तयार केले जात असल्याचे तपासात समोर आले.

या घोटाळ्याची खरी ताकद केवळ बनावट स्टॅम्प छापण्यात नव्हती, तर त्याच्या वितरणाच्या नेटवर्कमध्ये होती. देशातील विविध भागांत एजंट, दलाल आणि मध्यस्थांच्या माध्यमातून हे स्टॅम्प पेपर बाजारात पोहोचवले जात असल्याचे तपासात उघड झाले. त्यामुळे हा एखाद्या छोट्या दुकानातून चालणारा बनावट कागदांचा धंदा नव्हता; तो अनेक स्तरांवर पसरलेला पुरवठा आणि वितरणाचा कथित गुन्हेगारी व्यवसाय होता. बनावट आणि खरे स्टॅम्प यांच्यातील फरक सामान्य ग्राहकाला सहज लक्षात येऊ नये, अशी परिस्थिती निर्माण झाल्याने या नेटवर्कला मोठ्या प्रमाणावर पैसा मिळत गेला.

यातील सर्वांत गंभीर बाब म्हणजे बनावट स्टॅम्प तयार करण्याची क्षमता असूनही ती बाजारात पोहोचण्यासाठी सरकारी यंत्रणेतील काही व्यक्तींचे कथित सहकार्य आवश्यक होते. छपाईची साधने, कागद, सरकारी प्रक्रियेची माहिती, अधिकृत स्टॅम्पच्या पुरवठ्याची साखळी आणि वितरणाचे मार्ग याबाबत आतली माहिती गुन्हेगारी नेटवर्कला मिळत गेली, असा तपासाचा दावा होता. म्हणजेच तेलगीची ताकद फक्त त्याच्या पैशात नव्हती; ती व्यवस्थेतील कथित ‘आतील हातां’मध्ये होती.

२००१ च्या अखेरीस मुंबईतील एका डान्स बारमध्ये तेलगीने एका डान्सरवर लाखो रुपये उधळल्याची कथा आजही चर्चेत आहे. त्या काळातील एवढ्या मोठ्या रकमेचे प्रदर्शन हे त्याच्या आर्थिक सामर्थ्याचे प्रतीक मानले जाते. परंतु अशा ऐषआरामाच्या कथांपेक्षा पैसा निर्माण करणारी यंत्रणा अधिक महत्त्वाची आहे. काळा पैसा निर्माण होतो, तो विविध मार्गांनी फिरतो आणि अखेरीस सत्तेच्या, पोलीस यंत्रणेच्या किंवा व्यावसायिक जगाच्या संपर्कात येतो—ही साखळी मोडण्यात व्यवस्था अपयशी ठरली तर गुन्हेगारी साम्राज्य वाढत जाते.

या प्रकरणाला सार्वजनिक चर्चेच्या केंद्रस्थानी आणण्यात शोध पत्रकारितेची भूमिकाही महत्त्वाची होती. इंटरनेटचा आजच्यासारखा प्रभाव नसलेल्या काळात कागदपत्रांच्या आधारे तपास करणे, वेगवेगळ्या शहरांत जाऊन माहितीची पडताळणी करणे आणि सरकारी यंत्रणेच्या दाव्यांवर प्रश्न उपस्थित करणे, हे सोपे काम नव्हते. एका फाईलमधून सुरू झालेला तपास पुढे देशव्यापी घोटाळ्याचे चित्र समाजासमोर घेऊन आला.

तेलगी प्रकरणातील आणखी एक गंभीर मुद्दा म्हणजे कायदा अंमलबजावणी यंत्रणेवरील संशय. आरोपीला पोलिसांच्या ताब्यात असताना विशेष सुविधा मिळाल्याच्या बातम्या, अधिकाऱ्यांशी असलेले कथित संबंध आणि तपासावर पडलेला संभाव्य प्रभाव यामुळे अनेक प्रश्न निर्माण झाले. एखाद्या गुन्हेगाराला पकडण्याची जबाबदारी असलेली यंत्रणाच त्याच्या प्रभावाखाली गेली तर कायद्याचे राज्य कागदावरच उरते.

या प्रकरणात काही राजकीय नेत्यांची नावे विविध आरोप, चौकशी आणि नार्को-टेस्टच्या संदर्भात चर्चेत आली. मात्र आरोप आणि न्यायालयीन निष्कर्ष यांत फरक करणे आवश्यक आहे. कोणत्याही व्यक्तीला केवळ आरोपांच्या आधारे दोषी ठरवता येत नाही. तरीही या संपूर्ण प्रकरणाने राजकीय सत्ता, प्रशासकीय अधिकार आणि गुन्हेगारी पैसा यांच्यातील संभाव्य संबंधांवर गंभीर प्रश्न उपस्थित केले.

तेलगीची कथा म्हणूनच एका व्यक्तीच्या गुन्हेगारी बुद्धिमत्तेची कहाणी नाही. बनावट स्टॅम्प तयार करण्यापासून ते त्यांचे वितरण, पैसा उभा करण्यापासून तो खर्च करण्यापर्यंत आणि सरकारी व्यवस्थेतील कथित कमकुवत दुव्यांचा फायदा घेण्यापासून संरक्षण मिळवण्यापर्यंत—ही संपूर्ण साखळी होती. या साखळीतील प्रत्येक कडी कमकुवत झाली असती, तर एवढा मोठा घोटाळा उभाच राहिला नसता.

तेलगीचा मृत्यू २०१७ मध्ये झाला. व्यक्ती गेली, पण प्रश्न राहिला. एका फळ विकणाऱ्या तरुणाला एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर सरकारी व्यवस्थेला आव्हान देण्याची क्षमता कशी मिळाली? बनावट कागद छापणारा गुन्हेगार महत्त्वाचा आहेच; पण त्याला बाजार, साधने, माहिती, संरक्षण आणि ग्राहक देणारी व्यवस्था त्याहून महत्त्वाची आहे.

म्हणून तेलगीला केवळ ‘मास्टरमाइंड’ म्हणून पाहणे हा या घोटाळ्याचा सर्वांत सोपा अर्थ ठरेल. खरा धडा असा आहे की भ्रष्टाचाराला एका व्यक्तीचा चेहरा असतो, पण त्याची मुळे अनेकदा व्यवस्थेच्या आत खोलवर गेलेली असतात. एक तेलगी पकडला जाईल; पण तेलगी निर्माण करणारी छिद्रे बंद झाली नाहीत, तर उद्या दुसरे नाव पुढे येईल. प्रश्न तेलगीचा नाही—प्रश्न त्या व्यवस्थेचा आहे, जी एका व्यक्तीला इतके मोठे साम्राज्य उभे करू देते.