गणराया येणार; पण भक्ती कुठे गेली?

गणराया येणार; पण भक्ती कुठे गेली? 

गणपतीला घराच्या चार भिंतींतून बाहेर काढून सार्वजनिक उत्सवाचे स्वरूप देण्यामागे लोकमान्य टिळकांचा उद्देश अत्यंत व्यापक आणि उदात्त होता. समाजातील माणसे एकत्र यावीत, जनतेमध्ये जागृती निर्माण व्हावी, परकीय सत्तेविरुद्ध राष्ट्रीय भावना प्रबळ व्हावी आणि धर्माच्या माध्यमातून समाजसंघटन घडावे, या विचारातून सार्वजनिक गणेशोत्सवाची मुहूर्तमेढ रोवली गेली. गणराय घरातून बाहेर आला आणि समाजाचा झाला. पण आज सव्वाशे वर्षांनंतर आपण स्वतःला एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे—गणराय घरातून बाहेर आणला खरा; पण त्याच्यासोबत आलेले पावित्र्य आपण कुठे हरवून बसलो?

ज्या गणेशोत्सवाच्या माध्यमातून समाजाला विचार मिळणार होता, तिथे आज कानठळ्या बसविणारा डीजे घुमतो. ज्या उत्सवातून संस्कारांची शिकवण मिळणार होती, तिथे अनेकदा अश्लील गाण्यांवर नाचणारी गर्दी दिसते. ज्या गणरायासमोर मन शांत व्हावे, तिथे आवाजाच्या दणदणाटाने आजारी, वृद्ध, विद्यार्थी आणि लहान मुलांची झोप उडते. हा उत्सव आहे की ध्वनिप्रदूषणाचा सार्वजनिक परवाना? गणरायाला आवाजाची गरज आहे की भक्तीची? आरतीच्या चार ओळींपेक्षा डीजेचा हजारो वॅटचा आवाज मोठा झाला असेल, तर आपण गणेशोत्सव साजरा करतो आहोत की आपल्या उन्मादाचे प्रदर्शन?

डीजेचा प्रश्न केवळ आवाजापुरता मर्यादित नाही. त्यामागे बदललेली मानसिकता आहे. ‘आमचा डीजे सर्वांत मोठा’, ‘आमची मिरवणूक सर्वांत लांब’, ‘आमचा मंडप सर्वांत भव्य’—ही स्पर्धा नेमकी कोणाशी आहे? शेजारच्या मंडळाशी, की स्वतःच्या अहंकाराशी? गणरायाच्या चरणी नतमस्तक होण्यासाठी उभारलेला मंडप जेव्हा प्रतिष्ठेचे प्रदर्शन बनतो, तेव्हा भक्ती मागे पडते आणि अहंकार पुढे येतो. देवाच्या नावावर आपलेपणा वाढण्याऐवजी ‘आमचे मंडळ’ आणि ‘तुमचे मंडळ’ अशी विभागणी होत असेल, तर सार्वजनिक उत्सवाच्या मूळ संकल्पनेचे काय उरले?

आणखी एक ज्वलंत प्रश्न म्हणजे वर्गणी. उत्सवासाठी स्वेच्छेने मदत करणे ही सामाजिक सहभागाची भावना आहे; पण मदतीचे रूपांतर दबावात झाले तर ती भक्ती राहत नाही. दुकानापासून हातगाडीवाल्यापर्यंत, छोट्या व्यावसायिकापासून सर्वसामान्य कुटुंबापर्यंत वर्गणीच्या नावाने दबाव आणला जात असेल, तर गणरायाच्या नावाचा आधार घेऊन कोणाचे आर्थिक शोषण तर होत नाही ना, याचा विचार मंडळांनी करायला हवा. गणपती बाप्पा मोरया म्हणताना एखाद्या गरीबाच्या मनात ‘वर्गणी कुठून आणू?’ ही चिंता निर्माण होत असेल, तर त्या घोषणेतील भक्ती कुठे उरली?

वर्गणी किती जमा झाली, त्यातून किती खर्च झाला, याचा हिशेब समाजासमोर पारदर्शकपणे मांडला जातो का? लाखो रुपये सजावट, रोषणाई, कमानी, फटाके, मिरवणुका आणि मनोरंजनावर खर्च केले जातात; पण त्याच परिसरातील गरजू विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणासाठी, रुग्णांच्या उपचारासाठी किंवा एखाद्या गरीब कुटुंबासाठी किती रक्कम खर्च होते? गणेशोत्सवाचा अर्थ पैशांची उधळपट्टी नसून पैशाला सामाजिक अर्थ देणे हा असायला हवा. गणरायाच्या मुकुटावर लाखो रुपये खर्च करून त्याच परिसरातील एखाद्या मुलाच्या डोक्यावर शिक्षणाची छप्पर नसेल, तर ही भव्यता नेमकी कोणासाठी?

राजकारणानेही सार्वजनिक गणेशोत्सवाला घट्ट मिठी मारली आहे. मंडळाचा अध्यक्ष कोणत्या पक्षाचा, प्रमुख पाहुणा कोणता नेता, बॅनरवर कोणाचा फोटो, उद्घाटनाला कोण येणार आणि मिरवणुकीत कोणाचे स्वागत होणार, याला जर गणरायापेक्षा अधिक महत्त्व मिळत असेल तर उत्सवाची दिशा बदलली आहे हे मान्य करावे लागेल. राजकीय नेत्यांचे सामाजिक कार्य स्वागतार्ह आहे; परंतु गणेश मंडळे राजकीय शक्तिप्रदर्शनाची केंद्रे बनली तर लोकमान्यांच्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या संकल्पनेशी तो मोठाच विरोधाभास ठरेल. गणरायाच्या चरणी सर्व समान असतात; मग त्याच्या मंडपात पक्षीय भिंती का?

आज अनेक मंडळांसाठी गणेशोत्सव म्हणजे वर्षभराच्या सामाजिक कामापेक्षा दहा दिवसांची चमक दाखवण्याची संधी बनली आहे. कुठे एखाद्या ऐतिहासिक वास्तूची प्रतिकृती, कुठे कोट्यवधींच्या चित्रपटातील दृश्यांची नक्कल, कुठे विद्युत रोषणाईचा झगमगाट—हे सारे पाहताना कौतुक वाटते; पण प्रश्न असा आहे की या झगमगाटाच्या पलीकडे समाजाला काय मिळाले? देखावा दोन दिवस लोकांचे लक्ष वेधतो; परंतु एखाद्या गरीब विद्यार्थ्याला दिलेली शिष्यवृत्ती त्याचे संपूर्ण आयुष्य बदलू शकते. एका रक्तदान शिबिरातून एखाद्याचा जीव वाचू शकतो. एका व्यसनमुक्ती उपक्रमातून एखादे कुटुंब उद्ध्वस्त होण्यापासून वाचू शकते. मग खरा ‘देखावा’ कोणता?

मंडळांची स्पर्धा असायलाच हवी; पण ती कोणत्या गोष्टीत असावी? सर्वांत मोठ्या मूर्तीसाठी नव्हे, तर सर्वाधिक समाजोपयोगी कामासाठी. सर्वाधिक खर्चासाठी नव्हे, तर सर्वाधिक पारदर्शकतेसाठी. सर्वांत मोठ्या डीजेसाठी नव्हे, तर सर्वाधिक प्रबोधनात्मक कार्यक्रमासाठी. सर्वाधिक राजकीय बॅनरसाठी नव्हे, तर सर्वाधिक गरजूंच्या मदतीसाठी. ‘आमचा गणपती मोठा’ या घोषणेऐवजी ‘आमचे सामाजिक योगदान मोठे’ अशी स्पर्धा सुरू झाली तरच सार्वजनिक गणेशोत्सवाचा खरा विजय म्हणता येईल.

पर्यावरणाच्या बाबतीतही आपली दुटप्पी भूमिका उघड होते. विघ्नहर्त्याच्या स्वागतासाठी प्लास्टिकच्या सजावटी, रासायनिक रंग, थर्माकोल आणि मोठ्या प्रमाणावर कचरा; आणि विसर्जनानंतर त्याच गणरायाच्या मूर्तीच्या अवशेषांबरोबर प्रदूषित होणारे जलस्रोत—हा विरोधाभास आपण किती दिवस दुर्लक्षित करणार? निसर्गाचा विनाश करून निसर्गाशी जोडलेल्या देवाची पूजा करण्याला भक्ती म्हणता येईल का?

सार्वजनिक गणेशोत्सव बंद करणे हा उपाय नाही. उलट त्याला पुन्हा त्याच्या मूळ उद्देशाशी जोडणे हाच खरा मार्ग आहे. उत्सव हवा, पण उन्माद नको. डीजे हवा असेल तर मर्यादेत; भक्ती मात्र अमर्याद हवी. वर्गणी हवी असेल तर स्वेच्छेची; दबावाची नव्हे. राजकीय नेत्यांचा सहभाग असू शकतो; पण राजकीय हस्तक्षेप नको. सजावट असावी; पण पैशांची उधळपट्टी नको. मिरवणूक असावी; पण सामान्य नागरिकांच्या हक्कांवर गदा आणणारी नव्हे. गणरायाची आरती झाली पाहिजे; पण त्याचबरोबर समाजाच्या जखमांवरही फुंकर घातली पाहिजे.

कारण गणेशोत्सव हा दहा दिवसांचा कार्यक्रम नाही; तो समाजाच्या विवेकाची परीक्षा आहे. गणरायाच्या मूर्तीची उंची वाढविणे सोपे आहे; पण आपल्या विचारांची उंची वाढविणे कठीण आहे. मंडपाचा आकार वाढविणे सोपे आहे; पण मनाचा आकार वाढविणे अवघड आहे. डीजेचा आवाज वाढविणे सोपे आहे; पण समाजप्रबोधनाचा आवाज वाढविणे त्याहून मोठे आव्हान आहे.

लोकमान्यांनी गणपतीला घराबाहेर आणले ते समाजाला एकत्र करण्यासाठी. आज आपण गणरायाला पुन्हा एकदा बाहेर आणले आहे; पण त्याच्या नावाखाली समाज विभागला, त्रास दिला, पैसा उधळला आणि राजकीय शक्तिप्रदर्शन केले तर हा उत्सव लोकमान्यांच्या विचारांचा वारसदार कसा म्हणायचा?

गणपती बाप्पा मंडपात विराजमान झाला म्हणून उत्सव पवित्र होत नाही; आपल्या आचरणामुळे तो पवित्र होतो. म्हणून यंदा गणरायाला एकच प्रश्न विचारण्याआधी आपण स्वतःलाच विचारूया—‘बाप्पा, आम्ही तुला घरातून बाहेर आणले; पण तुझी भक्ती, तुझा विवेक, तुझी शिस्त आणि तुझा सामाजिक विचार आम्ही आमच्या मनात आणला का?’

या प्रश्नाचे उत्तर जर ‘नाही’ असेल, तर आरतीच्या कितीही घंटा वाजल्या, डीजेचा कितीही दणदणाट झाला आणि मंडप कितीही भव्य उभारला, तरी गणेशोत्सवाचा आत्मा मात्र हरवलेलाच राहील.