सूर वेगळे असले तरी लय एक असू दे

 सूर वेगळे असले तरी लय एक असू दे

 “चला… करा सुरू!”

 कुणीतरी म्हटलं की वातावरणात एक वेगळीच हालचाल होते आणि क्षणात सगळ्यांच्या आवाजातून आरतीची सुरुवात होते—“सुखकर्ता दुखहर्ता वार्ता विघ्नाची…”

 घरात, मंदिरात किंवा एखाद्या मंगल प्रसंगी जमलेली माणसं आपापल्या आवाजात आरती म्हणायला सुरुवात करतात. कुणाचा सूर थोडा वरचा असतो, कुणाचा खालचा. कुणाला शब्द पाठ असतात, कुणाला अर्धवट आठवत असतात. कुणी पुढे म्हणत असतं, कुणी मागे पडत असतं. कुणी अगदी ठरावीक चालीत म्हणतं, तर कुणी आपल्या घरच्या पद्धतीने. सुरुवातीला या सगळ्या आवाजांची एक वेगळीच गर्दी होते. पण आरती पुढे सरकते तसं काहीतरी विलक्षण घडतं. वेगवेगळे सूर हळूहळू एकमेकांत मिसळतात आणि एक सामूहिक लय तयार होते.

 एखाद्या ओळीवर कुणी वेगळा शब्द म्हणतो. कुणी आपल्या लहानपणी ऐकलेली एखादी ओळ अधिक म्हणून जातो. कुणी एखादा शब्द गाळतो. कुणी लयीत थोडं पुढे जातं, तर कुणी मागे राहतं. क्षणभर आरतीच्या सुरात खडखडाट होतो. जणू रेल्वेने रुळ बदलले आहेत. पण गाडी थांबत नाही. कुणी कोणाला उतरवत नाही. कुणी “तुम्ही चुकीचं म्हणताय” म्हणून आरती थांबवत नाही. उलट, प्रत्येक जण आपल्या आवाजाचा वेग आणि पट्टी थोडी बदलतो आणि सगळे पुन्हा एकाच रुळावर येतात.

 ‘सुखकर्ता दुखहर्ता’ असो, ‘दुर्गे दुर्गटभारी’ असो, ‘लवथवती विक्राळा’ असो किंवा ‘युगे अठ्ठावीस विटेवरी उभा’ असो—प्रत्येक आरतीच्या अनेक घरगुती आवृत्त्या आपल्या कानावर पडतात. कुणी एखादी ओळ जशी पुस्तकात आहे तशी म्हणतं, तर कुणी आजी-आजोबांकडून ऐकलेली ओळ म्हणतं. कुठे एखादा शब्द अधिक, कुठे एखादी जोडओळ, कुठे उच्चारात फरक. पण या फरकांपेक्षा महत्त्वाचं असतं ते म्हणजे त्या क्षणी सगळ्यांचं मन एका देवतेसमोर उभं असतं.

 ‘दुर्गे दुर्गटभारी’ म्हणताना कुणी ‘क्लेशांपासून’ मुक्ती मागतं, तर कुणाच्या तोंडून ‘दुःखांपासून’ सोडव अशी आर्त हाक येते. ‘लवथवती विक्राळा’मध्ये कुणाला ‘जय श्री शंकरा’ पुरेसं वाटतं, तर कुणी प्रेमाने ‘हो स्वामी शंकरा’ अशी भर घालतो. ‘जयदेव जयदेव जय मंगलमूर्ती’नंतर कुणी लगेच पुढची ओळ पकडतो, तर कुणी आपल्या बालपणीच्या स्मरणातून आणखी एखादी ओळ जोडतो. क्षणभर सगळे सूर एकमेकांवर आदळतात; पण लगेच पुन्हा लय सापडते.

 किती मोठा धडा आहे हा!

 आरती आपल्याला सांगत असते की, **एकत्र येण्यासाठी सगळ्यांनी एकसारखं असण्याची गरज नसते.**

 सगळ्यांचे सूर वेगळे असू शकतात; पण भाव एक असला की संगीत तयार होतं.

 कदाचित म्हणूनच आरतीच्या वेळी आपण एकमेकांच्या चुका सहन करतो. कुणी बेसूर असेल तर त्याला गप्प बसवत नाही. कुणाला शब्द माहीत नसतील तर त्याला कमी लेखत नाही. कुणी ताल चुकला तर त्याच्याकडे वळून रागाने पाहत नाही. उलट, आपला आवाज थोडा बदलून त्याला सामावून घेतो.

 ज्याला काहीच माहीत नाही तोही टाळ्या वाजवतो. कुणाला फक्त ध्रुवपद माहीत असतं, तो तेवढंच म्हणतो. कुणाला पुढची ओळ आठवत नाही, तो इतरांच्या आवाजावर विश्वास ठेवतो. आणि ज्याला सगळं पाठ असतं, तोही आपल्या ज्ञानाचा अहंकार न करता सगळ्यांसोबत म्हणत राहतो.

 कारण आरतीत आपल्याला स्वतःला सिद्ध करायचं नसतं; देवापुढे स्वतःला अर्पण करायचं असतं.

 मग आरती संपते.

 दिवा ओवाळला जातो. नमस्कार होतो. वातावरणातला सामूहिक आवाज थांबतो. आणि मग सुरू होते मंत्रपुष्पांजली.

 “यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः…”

 आणि गंमत अशी की, काही क्षणांपूर्वी घर दणाणून सोडणारे अनेक आवाज अचानक शांत होतात. दोन-तीन जण आत्मविश्वासाने मंत्र म्हणायला सुरुवात करतात. हातात पुस्तक असलेलेही काही जण पुस्तकाकडे पाहत राहतात, पण प्रत्यक्षात त्यांना शब्द किती माहीत आहेत याचा त्यांनाही अंदाज नसतो. मग ते हलक्या आवाजात ‘लालालाला’ करत त्या दोन-तीन जाणकारांच्या मागे चालत राहतात.

 कधी त्या मंत्र म्हणणाऱ्यांचाही एखादा शब्द चुकतो. कुठे उच्चाराचा रुळ खडखडतो. एखादी मात्रा पुढे-मागे होते. तरी बाकीचे त्यांना पकडून ठेवतात. कुणी हसत नाही, कुणी थांबवत नाही.

 मंत्रपुष्पांजलीतली एखादी ओळ किती जणांना पूर्ण माहीत आहे आणि किती जण फक्त अंदाजाने म्हणत आहेत, याची गणना कुणी करत नाही. कारण शेवटी ‘एकदंताय विघ्न हे’सारख्या परिचित ओळीवर सगळे पुन्हा एका स्वरात येतात. काही क्षणांपूर्वी शांत असलेले आवाज पुन्हा एकत्र होतात आणि वातावरण भरून जातं.

 त्या क्षणी कदाचित देवापेक्षा आपणच स्वतःकडे पाहायला हवं.

 आरती आणि मंत्रपुष्पांजली आपल्याला नकळत एक मोठा सामाजिक धडा शिकवतात. **सामूहिकतेसाठी समानता आवश्यक नाही; समरसता आवश्यक आहे.**

 समरसता म्हणजे सगळ्यांनी एकसारखं बोलणं नव्हे. सगळ्यांनी एकच विचार करणं नव्हे. सगळ्यांनी आपापली ओळख विसरणंही नव्हे. समरसता म्हणजे आपल्या वेगळेपणासह दुसऱ्याच्या वेगळेपणालाही जागा देणं.

 पण आरती संपली की आपण हे विसरतो का?

 रोजच्या आयुष्यात एखाद्याचा विचार आपल्यापेक्षा वेगळा असला की आपण लगेच त्याला चुकीचा ठरवतो. कुणाची श्रद्धा आपल्यापेक्षा वेगळी असेल तर आपण त्याच्या श्रद्धेचा अर्थ समजून घेण्याआधी तिच्यावर मत बनवतो. कुणाची जीवनपद्धती वेगळी असेल तर त्याला आपल्या चौकटीत बसवण्याचा प्रयत्न करतो.

 घरातही हेच होतं.

 आई-वडिलांचा अनुभव एक असतो, मुलांचं जग दुसरं. मोठ्या पिढीला काही गोष्टी परंपरेतून योग्य वाटतात, तर नव्या पिढीला त्याच गोष्टी वेगळ्या पद्धतीने पाहाव्याशा वाटतात. नवरा-बायकोची मतं वेगळी असतात. भावंडांच्या निवडी वेगळ्या असतात. मित्रांचे विचार वेगळे असतात.

 प्रश्न असा नाही की कोणाचा सूर बरोबर आहे.

 प्रश्न असा आहे की **आपण एकमेकांचा सूर ऐकण्याची तयारी ठेवतो का?**

 आरतीत आपल्याला हे सहज जमतं. कुणी दोन मात्रा मागे असेल तर आपण दोन मात्रा त्याच्यासाठी थांबतो. कुणी पुढे गेला तर आपण त्याच्या मागे धावतो. कुणाला शब्द माहीत नसतील तर त्याच्यासाठी आपण मोठ्याने म्हणतो. कुणाला सूर लागत नसेल तर त्याला सामावून घेण्यासाठी आपला सूर बदलतो.

 मग आयुष्यात आपण एवढे कठोर का होतो?

 कुणी आपल्याशी असहमत झालं की आपण नात्यापेक्षा मताला मोठं करतो. आपल्याला आपला सूर इतका प्रिय होतो की समोरच्याचा सूर ऐकू येणंच बंद होतं.

 खरं तर सहिष्णुता म्हणजे समोरच्याचं प्रत्येक म्हणणं मान्य करणं नव्हे. त्याच्याशी असहमत राहूनही त्याला माणूस म्हणून स्वीकारणं, हा तिचा खरा अर्थ आहे. आपलं मत जपत असताना दुसऱ्याला त्याचं मत ठेवण्याची मुभा देणं, ही मनाची परिपक्वता आहे.

 आपल्या आयुष्यातले रुळही कधी कधी बदलतात. नात्यांमध्ये गैरसमज होतात. संवाद चुकतो. शब्द दुखावतात. कधी अहंकार मध्ये येतो. कधी परिस्थिती अशी येते की आपली गाडीच जणू रुळावरून घसरण्याच्या बेतात असते.

 अशा वेळी आरतीतली ती छोटीशी शिकवण आठवावी.

 **गाडीचा खडखडाट झाला म्हणून गाडी थांबवायची नसते.**

 थोडं थांबायचं.

 समोरच्याचं ऐकायचं.

 आपला वेग थोडा कमी करायचा.

 कधी आपला सूर बदलायचा

 कधी दुसऱ्याला आपल्या सुरात येण्यासाठी वेळ द्यायचा.

 आणि पुन्हा लय पकडायची.

 कारण प्रत्येक नात्याला परिपूर्ण सूर लागत नाही; त्याला जपून ठेवणारी लय लागते.

 कधी आपण कुणाला सांभाळतो, कधी कुणीतरी आपल्याला सांभाळतं. कधी आपण चुकतो, कधी दुसरा चुकतो. कधी आपण ऐकून घेतो, कधी आपल्याला ऐकून घेतलं जातं. ही देवाणघेवाणच तर माणसांना माणसांशी जोडते.

 आरतीतील एक सामूहिक आवाज आपल्याला हेच सांगत असतो—तुझा आवाज मोठा असण्यापेक्षा तो इतरांच्या आवाजात मिसळणं महत्त्वाचं आहे.

 आपल्या घरात, आपल्या समाजात, आपल्या नात्यांमध्ये आणि आपल्या मनात अशीच एखादी लय पुन्हा निर्माण झाली तर?

 मतं वेगळी असतील, पण संवाद थांबणार नाही.

 श्रद्धा वेगळ्या असतील, पण आदर कमी होणार नाही.

 वाटा वेगळ्या असतील, पण सोबत तुटणार नाही.

 सूर वेगळे असतील, पण एकमेकांना ऐकण्याची तयारी राहील.

 मग कदाचित आरती केवळ देवासमोर म्हटलेली काही कडवी राहणार नाही. ती आपल्या जगण्याची पद्धत बनेल.

 आरती संपताना आपण देवाला नमस्कार करतो. त्या क्षणी कदाचित एक प्रार्थनाच मनात उमटावी—

 “देवा, माझा सूर मला प्रिय आहे; पण दुसऱ्याचा सूर ऐकण्याचं शहाणपण दे. माझं म्हणणं मला खरं वाटतं; पण दुसऱ्याचं मन समजून घेण्याची संवेदनशीलता दे. माझी वाट मला योग्य वाटते; पण दुसऱ्याची वाटही त्याच्यासाठी योग्य असू शकते, हे स्वीकारण्याचं मोठेपण दे. मतभेद आले तरी मनभेद होऊ देऊ नकोस. रुळांवर खडखडाट झाला तरी गाडी रुळावरून घसरू देऊ नकोस.”

 कारण देवासमोर आरती म्हणताना आपण नकळत जे शिकतो, तेच जर आयुष्यात जगता आलं तर कदाचित अनेक विस्कटलेले सूर पुन्हा जुळतील.

 कुणाचा आवाज मंद असेल, कुणाचा मोठा असेल. कुणाला सगळे शब्द माहीत असतील, कुणी फक्त टाळ्या वाजवत असेल. कुणी परंपरा जपत असेल, कुणी नव्या पद्धतीने आरती म्हणत असेल.

 तरीही दिवा तोच. देव तोच. भाव तोच.

 आणि कदाचित म्हणूनच आरती आपल्याला पुन्हा पुन्हा आठवण करून देते—

 एकत्र येण्यासाठी सारखे होण्याची गरज नाही.

 एकमेकांसाठी मनात जागा असण्याची गरज आहे.

 जीवनाच्या या प्रदीर्घ प्रवासात रुळांचे खडखडाट होत राहतील. कधी गाडी हलणार, कधी वेग कमी होणार, कधी दिशा बदलावी लागणार. पण हातात हात, मनात माणुसकी आणि एकमेकांच्या सुरांना जागा देण्याची तयारी असेल, तर प्रवास सुंदर होत राहील.

 शेवटी आयुष्याची खरी आरती कदाचित तेव्हाच पूर्ण होईल, जेव्हा देवासमोर जोडलेले आपले हात खाली येतील आणि त्या जोडलेल्या हातांचा अर्थ आपल्या वागण्यातही दिसू लागेल.

 सूर वेगळे असू देत…

 पण लय एक असू दे.

 विचार वेगळे असू देत…

 पण माणुसकी एक असू दे.

 वाटा वेगळ्या असू देत…

 पण मनं दुरावू नयेत.

 रुळांवर खडखडाट होत राहू दे…

 पण गाडी रुळावरून घसरू नये.

 आणि कधीतरी आयुष्याच्या शेवटच्या वळणावर मागे वळून पाहताना एवढं समाधान असावं—

 आपण प्रत्येकाला आपल्यासारखं बनवण्याचा हट्ट केला नाही;

 आपण वेगळेपणाला जागा दिली.

 कुणाचा सूर चुकला ते मोजलं नाही;

 आपण सगळ्यांचे सूर एकत्र ठेवले.

 कुणाची ओळ वेगळी होती ते शोधलं नाही;

 आपण भाव जपला.

 आणि म्हणूनच—

 आरती संपली तरी तिची लय मनात राहिली,

 दिवा विझला तरी त्याचा प्रकाश वागण्यात राहिला,

 आवाज थांबले तरी एकमेकांना ऐकण्याची तयारी राहिली…

 तरच कदाचित आपण म्हणू शकू—

हो… आरती खऱ्या अर्थाने पूर्ण झाली.