भीती आजाराची की आजाराची भीती?

 भीती आजाराची की आजाराची भीती?

 ‘मला काहीतरी झालंय’, ‘हा त्रास साधा नाही’, ‘कुठला गंभीर आजार तर नाही ना?’, ‘रिपोर्ट नॉर्मल आला तरी डॉक्टरांकडून काही सुटलं तर?’... असे प्रश्न तुमच्या मनात वारंवार येत असतील, तर थांबून स्वतःकडे पाहण्याची गरज आहे. शरीरात एखादी किरकोळ वेदना झाली, छातीत क्षणभर धडधड झाली, डोकं दुखलं, चक्कर आली किंवा थकवा जाणवला की आपण थेट एखाद्या गंभीर आजाराचा विचार करतो का? डॉक्टरांनी ‘काही काळजीचं कारण नाही’ असं सांगूनही मन शांत होत नाही का? असेल, तर प्रश्न केवळ शरीराचा नसून मनाचाही असू शकतो. वैद्यकीय भाषेत याला ‘Health Anxiety’ किंवा काही परिस्थितींमध्ये ‘Illness Anxiety Disorder’ म्हटलं जातं. मराठीत याला ‘आरोग्याची अतीभीती’ किंवा ‘आजारी पडण्याची भीती’ म्हणता येईल.

 आजच्या काळात आजारांची माहिती मिळवणं पूर्वीपेक्षा कितीतरी सोपं झालं आहे. एका क्लिकवर हजारो वेबसाइट्स, व्हिडीओ, पोस्ट आणि अनुभव आपल्या हातात येतात. माहितीच्या या महास्फोटाने माणूस अधिक जागरूक व्हायला हवा होता; पण अनेकदा तो अधिक भयभीत होताना दिसतो. शरीरात साधी डोकेदुखी झाली की इंटरनेटवर शोध सुरू होतो. ‘डोकेदुखीची कारणे’ शोधताना साध्या थकव्यापासून मेंदूच्या गंभीर आजारांपर्यंत असंख्य शक्यता समोर येतात. त्यातील एखादी शक्यता डोळ्यात भरते आणि मन म्हणतं, ‘हीच तर माझी लक्षणं आहेत!’ इथून सुरू होतो भीतीचा प्रवास.

 आज आरोग्याबाबत जागरूक असणं गरजेचं आहे, यात शंका नाही. बदलती जीवनशैली, वाढता ताण, चुकीच्या आहाराच्या सवयी आणि व्यायामाचा अभाव यामुळे आरोग्याकडे दुर्लक्ष करणं परवडणारं नाही. मात्र जागरूकता आणि अतीचिंता यांच्यात एक बारीक रेषा आहे. ती ओलांडली की आरोग्याची काळजीच मानसिक त्रासाचं कारण बनते. नियमित तपासणी करणं योग्य; पण दिवसातून अनेकदा रक्तदाब तपासणं, नाडी मोजणं, शरीरावर काही डाग आला का हे आरशात पुन्हा पुन्हा पाहणं, जुन्या रिपोर्टच्या आकड्यांचा अर्थ शोधत बसणं किंवा प्रत्येक वेदनेचा इंटरनेटवर शोध घेणं ही काळजी नसून चिंतेची खूण असू शकते.

 विशेष म्हणजे आरोग्याच्या अतीभीतीमध्ये भीती स्वतःच शरीरात लक्षणं निर्माण करू शकते. चिंता वाढली की हृदयाची धडधड वाढते, श्वास घ्यायला त्रास होत असल्यासारखं वाटू शकतं, घाम फुटतो, हात-पाय थरथरतात, पोटात गोळा येतो, डोकं गरगरतं. मग ही लक्षणं पाहून व्यक्ती घाबरते आणि ‘काहीतरी गंभीर आहे’ असा निष्कर्ष काढते. भीती वाढली की लक्षणं आणखी तीव्र होतात. पुन्हा भीती वाढते. अशा प्रकारे मन आणि शरीर एकमेकांना घाबरवत राहतात. आजारापेक्षा आजाराची कल्पनाच मोठी होऊन बसते.

 या समस्येची गंमत अशी की तपासण्या सामान्य आल्या तरी भीती संपत नाही. उलट ‘कदाचित डॉक्टरांच्या लक्षात आलं नसेल’, ‘ही तपासणी पुरेशी नव्हती’, ‘दुसऱ्या डॉक्टरांकडे जाऊया’ असे विचार सुरू होतात. एक डॉक्टर, दुसरा डॉक्टर, नवी तपासणी, नवा रिपोर्ट... आणि तरी मनाला समाधान नाही. काही वेळा व्यक्तीला स्वतःच्या शरीरावर इतकं लक्ष केंद्रित करण्याची सवय लागते की शरीरातील प्रत्येक नैसर्गिक हालचालही धोक्याची घंटा वाटू लागते.

 यामध्ये सर्वांत मोठी भूमिका आजच्या डिजिटल जगाची आहे. सोशल मीडियावर आरोग्याशी संबंधित प्रत्येक पोस्ट आपल्यासाठीच आहे, असा गैरसमज होऊ शकतो. एखाद्या सेलिब्रिटीला गंभीर आजार झाला, एखाद्याचा अचानक मृत्यू झाला किंवा एखाद्या आजाराची भावनिक कथा व्हायरल झाली की अनेकांच्या मनात स्वतःच्या आरोग्याबद्दल भीती निर्माण होते. ‘त्याला असं झालं, माझ्याबाबतीतही होऊ शकतं’, या विचाराला मग अंत राहत नाही. माहिती मिळवण्याचं साधन असलेलं इंटरनेट हळूहळू स्वतःच्या भीतीला खतपाणी घालण्याचं माध्यम बनतं.

 माहिती आणि निदान यातील फरक समजून घेणं आजच्या काळात अत्यावश्यक आहे. इंटरनेटवर वाचलेली लक्षणं म्हणजे आपल्याला तो आजार आहे, याचा पुरावा नव्हे. वैद्यकीय निदानासाठी रुग्णाचा इतिहास, प्रत्यक्ष तपासणी, आवश्यक चाचण्या आणि तज्ज्ञांचं वैद्यकीय मूल्यमापन महत्त्वाचं असतं. त्यामुळे ‘गुगल डॉक्टर’ होण्यापेक्षा योग्य वेळी खऱ्या डॉक्टरांचा सल्ला घेणं अधिक शहाणपणाचं आहे.

 मात्र दुसरीकडे, प्रत्येक शारीरिक त्रासाला ‘ही फक्त चिंता आहे’ असं म्हणून दुर्लक्ष करणंही धोकादायक आहे. शरीरात नवीन, तीव्र, असामान्य किंवा टिकून राहणारं लक्षण दिसल्यास वैद्यकीय सल्ला घेणं आवश्यक आहे. डॉक्टरांनी तपासून सर्व काही ठीक असल्याचं सांगितल्यानंतरही मनातील भीती कायम राहत असेल, दैनंदिन कामकाज बिघडत असेल, झोप उडत असेल किंवा सतत तपासण्यांची गरज भासत असेल, तर मानसिक आरोग्य तज्ज्ञाशी संवाद साधणं तितकंच महत्त्वाचं आहे. मनाची तपासणी करायला लाजण्याचं काहीच कारण नाही.

 आरोग्याची अतीभीती ही केवळ व्यक्तीची समस्या नाही; तिचा परिणाम संपूर्ण कुटुंबावर होतो. घरातील एखादी व्यक्ती सतत ‘मला काहीतरी झालंय’ म्हणत असेल, तर कुटुंबीयही चिंतेत पडतात. प्रत्येक वेळी आश्वासन देणं, पुन्हा पुन्हा तपासणी करून देणं किंवा ‘तुला काहीच झालेलं नाही’ म्हणून विषय झटकून टाकणं हा कायमस्वरूपी उपाय नाही. त्यामागची भीती समजून घेणं आवश्यक आहे. ‘तुला भीती वाटतेय, ती आपण समजून घेऊया आणि त्यावर योग्य मदत घेऊया’, हा दृष्टिकोन अधिक परिणामकारक ठरतो.

 आजच्या स्पर्धात्मक जीवनात ताणतणाव हा जणू जीवनाचा अविभाज्य भाग झाला आहे. कामाचा ताण, आर्थिक चिंता, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या, सततची डिजिटल उपस्थिती, अपुरी झोप आणि बदललेली जीवनशैली यामुळे मनाला विश्रांती मिळणं कठीण झालं आहे. अशा परिस्थितीत शरीरातील प्रत्येक संवेदना बारकाईने तपासण्यापेक्षा जीवनशैलीकडे पाहण्याची गरज आहे. पुरेशी झोप, नियमित शारीरिक हालचाल, संतुलित आहार, स्क्रीनपासून काही काळ दूर राहणं, छंद जोपासणं आणि जवळच्या माणसांशी मनमोकळा संवाद साधणं ही मानसिक आरोग्याची प्राथमिक साधनं आहेत.

 सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे ‘निरोगी राहणं’ आणि ‘आजारी पडण्याची भीती बाळगणं’ या दोन पूर्णपणे वेगळ्या गोष्टी आहेत. आरोग्याची काळजी घ्या; पण आरोग्याच्या विचारांनी आयुष्यच गिळून टाकू देऊ नका. शरीराकडे लक्ष द्या; पण शरीराच्या प्रत्येक संकेताचा अर्थ संकट असा लावू नका. वैद्यकीय सल्ला घ्या; पण डॉक्टरांच्या आश्वासनानंतरही संशयाच्या फेर्‍यात अडकून राहू नका. माहिती घ्या; पण माहितीच्या नावाखाली भीती विकत घेऊ नका.

 शेवटी प्रश्न आजाराचा नाही, तर आपण आजाराकडे कसं पाहतो याचा आहे. उद्याची भीती करत करत आजचा दिवस गमावण्यात शहाणपण नाही. ‘मला आजारी पडायचं नाही’ ही इच्छा स्वाभाविक आहे; पण ‘मी आजारी पडेनच’ या भीतीत जगणं मात्र आयुष्याच्या गुणवत्तेलाच आजारी करून टाकतं. म्हणूनच स्वतःला एक प्रश्न विचारायला हवा—‘मी माझ्या आरोग्याची काळजी घेतोय की माझ्या आजाराच्या भीतीची?’ या दोन वाक्यांमधला फरक समजला, तर कदाचित निरोगी शरीरासोबत निरोगी मनाकडे जाण्याचा मार्गही सापडेल. कारण आयुष्य हे फक्त आजार टाळण्यासाठी नाही, तर ते मनापासून जगण्यासाठी आहे.