जिवंत मेंदूचा संगणक : प्रगतीच्या नावाखाली आपण कोणती सीमा ओलांडत आहोत?

 जिवंत मेंदूचा संगणक : प्रगतीच्या नावाखाली आपण कोणती सीमा ओलांडत आहोत? 

मानवाने संगणक निर्माण केला. संगणकाने कृत्रिम बुद्धिमत्ता निर्माण केली. आता मानव संगणकाला बुद्धिमान करण्यासाठी पुन्हा मानवाच्याच मेंदूचा आधार घेत आहे. विज्ञानाच्या या वर्तुळाकार प्रवासात कौतुकापेक्षा अधिक गंभीर प्रश्न दडलेले आहेत. मानवी चेतापेशींचा वापर करून संगणकीय प्रक्रिया करणारा ‘CL1’ हा जैविक संगणक म्हणजे केवळ तंत्रज्ञानातील आणखी एक टप्पा नाही; तो ‘सजीव’ आणि ‘निर्जीव’ यांच्यातील सीमारेषेवर उभा असलेला एक धोकादायक प्रयोगही ठरू शकतो.

प्रयोगशाळेत वाढवलेल्या मानवी चेतापेशी सिलिकॉनच्या प्लॅटफॉर्मवर ठेवून, सूक्ष्म इलेक्ट्रोड्सच्या साहाय्याने त्यांच्याकडून संकेतांची देवाणघेवाण करून घेणे ही कल्पनाच थरारक आहे. पारंपरिक संगणकात सिलिकॉन चिप असते; इथे मात्र जिवंत पेशीच प्रक्रिया करणारा घटक बनतात. मानवी मेंदूच्या पेशींमध्ये असलेली शिकण्याची आणि संकेतांनुसार स्वतःमध्ये बदल घडवण्याची नैसर्गिक क्षमता संगणकीय कामासाठी वापरण्याचा हा प्रयत्न आहे. म्हणजे कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या पुढच्या टप्प्यात आपण ‘कृत्रिम’ बुद्धिमत्तेऐवजी जैविक बुद्धिमत्तेचा आधार घेत आहोत.

यातील सर्वांत आकर्षक बाब म्हणजे ऊर्जा. प्रचंड AI मॉडेल्स चालविणाऱ्या डेटा सेंटरना प्रचंड वीज लागते. हजारो GPU, त्यांची उष्णता आणि ती कमी करण्यासाठी लागणारी शीतकरण व्यवस्था यामुळे कृत्रिम बुद्धिमत्तेची किंमत केवळ आर्थिक राहत नाही; तिची पर्यावरणीय किंमतही वाढत आहे. त्याच्या तुलनेत जैविक संगणन अत्यल्प ऊर्जेत काम करू शकते, अशी शक्यता आहे. जिवंत पेशी अत्यंत कमी ऊर्जेत गुंतागुंतीची माहिती प्रक्रिया करतात, ही निसर्गाने अब्जावधी वर्षांत साधलेली अभियांत्रिकीची कमाल आहे. मानवाने आता त्या निसर्गाच्या रचनेची नक्कल करण्याऐवजी तिचाच थेट वापर करण्यास सुरुवात केली आहे.

पण इथेच थांबून टाळ्या वाजवणे धोकादायक ठरेल.

या पेशी मानवी आहेत. त्या प्रयोगशाळेत वाढवल्या असल्या तरी त्या निर्जीव प्लास्टिक किंवा धातूचे तुकडे नाहीत. त्या जिवंत आहेत. त्यांना अन्न लागते, ऑक्सिजन लागतो, त्यांची वाढ होते आणि शेवटी त्यांचा मृत्यूही होतो. मग प्रश्न असा की जिवंत मानवी पेशींना केवळ संगणकीय साधन म्हणून वापरण्याची नैतिक सीमा कुठे आखायची?

आज आपण म्हणतो की या पेशींमध्ये मानवी मेंदूप्रमाणे चेतना नाही. कदाचित हे बरोबरही असेल. पण उद्या पेशींची संख्या वाढली, त्यांची परस्पर जोडणी अधिक गुंतागुंतीची झाली आणि त्यांच्या शिकण्याच्या क्षमतेत प्रचंड वाढ झाली तर? ज्या क्षणी जैविक प्रणालीमध्ये संवेदना, अनुभव किंवा आत्मभानासारख्या गोष्टींची प्राथमिक चिन्हे दिसू लागतील, त्या क्षणी आपण तिला ‘यंत्राचा भाग’ म्हणत राहणार आहोत का?

आणखी एक प्रश्न अधिक अस्वस्थ करणारा आहे. आपण आज ज्या सजीव प्रणालीला नियंत्रित करत आहोत, तिच्या भविष्यातील क्षमतेची आपल्यालाच पूर्ण कल्पना नाही. इतिहासात मानवाने अनेक शोध लावले आणि त्यांच्या परिणामांचा अंदाज नंतर आला. अणुऊर्जेपासून कृत्रिम बुद्धिमत्तेपर्यंत प्रत्येक मोठ्या तंत्रज्ञानाने एकाच वेळी वरदान आणि धोका दोन्ही निर्माण केले. जैविक संगणनात तर या दोन्हींचे मिश्रण आहे.

आजचा CL1 कदाचित GPU समोर अत्यंत प्राथमिक वाटेल. उद्या परिस्थिती बदलू शकते. अधिक प्रगत जैविक न्यूरल नेटवर्क, अधिक कार्यक्षम इलेक्ट्रॉनिक्स आणि अधिक सक्षम AI यांच्या संयोगातून कोणती संगणकीय शक्ती निर्माण होईल, याची कल्पनाही आज करणे कठीण आहे. आणि म्हणूनच या क्षेत्रात संशोधन थांबवण्याची नव्हे, तर त्याच वेगाने नैतिक आणि कायदेशीर चौकट निर्माण करण्याची गरज आहे.

विज्ञानाला ‘हे करता येते’ एवढाच प्रश्न पुरेसा नसतो. ‘हे करणे योग्य आहे का?’ हा प्रश्नही तितकाच महत्त्वाचा असतो. मानवी बुद्धिमत्तेने जिवंत पेशींना यंत्रात बसवले आहे; आता त्या प्रक्रियेला मर्यादा घालण्याइतकीच बुद्धिमत्ता आपल्याकडे आहे का, हे सिद्ध करणे बाकी आहे.

कारण उद्याचा जैविक संगणक केवळ कमी वीज वापरणारे यंत्र असेलही. पण तो जर सजीव आणि यंत्र यांच्यातील सीमाच पुसून टाकणार असेल, तर पुढचा प्रश्न संगणक किती हुशार आहे हा नसेल; प्रश्न असेल—त्याला ‘जिवंत’ म्हणायचे की नाही?

आणि त्या प्रश्नाचे उत्तर उशिरा शोधण्याची परवानगी कदाचित आपल्याला मिळणार नाही.