नकाशा बदलतोय; सीमारेषा नव्हे!

 नकाशा बदलतोय; सीमारेषा नव्हे!

 जगाचा नकाशा हा केवळ भूगोलाच्या पुस्तकातील एक चित्र नसतो. तो जगाची मानसिक प्रतिमा घडवितो. कोणता देश किती मोठा, कोणता खंड किती विस्तीर्ण आणि कोणता प्रदेश जगाच्या केंद्रस्थानी आहे, याची एक प्राथमिक जाणीव नकाशातूनच निर्माण होते. त्यामुळे संयुक्त राष्ट्रांच्या पातळीवर जगाचा नकाशा अधिक अचूकपणे दाखविण्याच्या प्रयत्नाकडे केवळ तांत्रिक बदल म्हणून पाहणे पुरेसे नाही. मात्र या निमित्ताने एक मूलभूत गैरसमज दूर करणेही तितकेच आवश्यक आहे—नकाशाची रचना बदलणे म्हणजे देशांच्या सीमा बदलणे नव्हे.

 पृथ्वी गोल आहे आणि नकाशा सपाट. या साध्या वस्तुस्थितीतच संपूर्ण तांत्रिक प्रश्न दडलेला आहे. गोलाकार पृथ्वी सपाट कागदावर उतरवताना तिच्या आकारात, क्षेत्रफळात, अंतरात किंवा दिशांमध्ये काही प्रमाणात विकृती अपरिहार्यपणे येते. त्यामुळे जगाचा असा एकही सपाट नकाशा नाही, जो पृथ्वीवरील प्रत्येक गोष्ट सर्व बाबतीत तंतोतंत दाखवू शकेल. या प्रक्रियेला ‘मॅप प्रोजेक्शन’ म्हटले जाते. कोणती बाब अचूक ठेवायची आणि कोणती बाब काही प्रमाणात विकृत होऊ द्यायची, यावर प्रत्येक प्रोजेक्शनची रचना अवलंबून असते.

 यातील सर्वाधिक परिचित उदाहरण म्हणजे मर्केटर प्रोजेक्शन. समुद्रमार्गाने प्रवास करणाऱ्या नाविकांसाठी दिशा आणि मार्ग आखताना ही पद्धत अत्यंत उपयुक्त ठरली. म्हणूनच तिचा ऐतिहासिक प्रभाव मोठा आहे. परंतु तिची मर्यादाही तितकीच स्पष्ट आहे. विषुववृत्तापासून दूर जाताना, विशेषतः ध्रुवांच्या दिशेने, प्रदेशांचे क्षेत्रफळ नकाशावर प्रत्यक्षापेक्षा मोठे दिसते. ग्रीनलँडचा आकार आफ्रिकेच्या जवळपास दिसण्याचे उदाहरण यासाठी दिले जाते. प्रत्यक्षात आफ्रिका ग्रीनलँडपेक्षा सुमारे चौदा पट मोठी आहे. त्यामुळे मर्केटर प्रोजेक्शन चुकीचे नसले, तरी ‘जगातील प्रदेशांचे वास्तविक क्षेत्रफळ किती?’ हा प्रश्न त्यातून अचूकपणे समजत नाही.

 याच कारणामुळे ‘इक्वल-एरिया’ म्हणजे समान क्षेत्रफळ दाखविणाऱ्या प्रोजेक्शनला महत्त्व प्राप्त होते. या पद्धतीत विविध प्रदेशांचे क्षेत्रफळ परस्परांच्या तुलनेत अधिक वास्तव प्रमाणात दिसावे, याला प्राधान्य दिले जाते. आफ्रिका, दक्षिण अमेरिका यांसारख्या मोठ्या खंडांचे वास्तविक भौगोलिक महत्त्व त्यामुळे अधिक स्पष्ट होते. मात्र येथेही एक तडजोड असते. क्षेत्रफळाचे प्रमाण अधिक अचूक ठेवताना देशांचा आकार, कोन किंवा अंतर यांमध्ये काही विकृती येऊ शकते. म्हणूनच कोणता नकाशा ‘सत्य’ आणि दुसरा ‘असत्य’ असा प्रश्न नसून, कोणत्या उद्देशासाठी कोणता नकाशा योग्य, हा खरा प्रश्न आहे.

 या तांत्रिक चर्चेचा भारताशी संबंध आणखी एका कारणाने महत्त्वाचा ठरतो. नकाशाची प्रोजेक्शन बदलली म्हणून भारताच्या सीमा बदलत नाहीत. नकाशावर भारताचा आकार थोडा वेगळा दिसू शकतो; परंतु त्यामुळे भारताचे सार्वभौम क्षेत्रफळ किंवा सीमांवरील दावा बदलत नाही. ‘कार्टोग्राफी’ म्हणजे पृथ्वीचे भौगोलिक चित्रण आणि ‘राजकीय सीमा’ म्हणजे एखाद्या देशाचा सार्वभौम भूभाग—हे दोन स्वतंत्र विषय आहेत. त्यामुळे जगाचा नकाशा अधिक क्षेत्रफळ-अचूक करण्याच्या प्रयत्नाला पाठिंबा देणे आणि स्वतःच्या सीमांबाबत ठाम भूमिका घेणे, या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी शक्य आहेत.

 संयुक्त राष्ट्रांतील मतदानाचे महत्त्व याच संदर्भात पाहायला हवे. हा विषय केवळ कोणत्या देशाने कोणाच्या बाजूने मतदान केले, इतक्यावर मर्यादित ठेवला तर त्यातील वैज्ञानिक आशय दुर्लक्षित होईल. अमेरिकेने विरोध केला म्हणून हा निर्णय अमेरिकेविरुद्धचा भू-राजकीय विजय, किंवा भारताने समर्थन केले म्हणून जगाच्या राजकारणातील एखादी निर्णायक उलथापालथ, असे निष्कर्ष काढणे घाईचे ठरेल. नकाशा तयार करण्याच्या पद्धतींचे ऐतिहासिक उपयोग, त्यांच्या मर्यादा आणि त्यामागील गणित समजून घेणे आवश्यक आहे.

 तरीही या बदलाला प्रतीकात्मक महत्त्व नक्कीच आहे. शतकानुशतके जगाकडे पाहताना वापरल्या गेलेल्या प्रतिमांचा पुनर्विचार करण्याची वेळ आली आहे. आफ्रिका केवळ नकाशावर लहान दिसते म्हणून ती भौगोलिकदृष्ट्या लहान होत नाही; तसेच युरोप मोठा दिसतो म्हणून त्याचे क्षेत्रफळ तितके वाढत नाही. नकाशा वास्तव घडवत नाही; तो वास्तवाचे एक विशिष्ट पद्धतीने प्रतिनिधित्व करतो. म्हणून त्या प्रतिनिधित्वाची मर्यादा समजून घेणे हीच वैज्ञानिक दृष्टीची सुरुवात आहे.

 भारतासाठी या संपूर्ण प्रक्रियेतील धडा स्पष्ट आहे. जगाचा नकाशा अधिक अचूक करण्याच्या प्रयत्नात सहभागी होताना राष्ट्रीय सार्वभौमत्वाच्या प्रश्नावर तडजोड नको आणि वैज्ञानिक अचूकतेच्या प्रश्नावर अनावश्यक राजकारणही नको. नकाशा बदलतो आहे; पण सीमारेषा बदलत नाहीत. बदलते आहे ते जगाचे चित्रण करण्याचे साधन. त्या साधनातून जग अधिक वास्तववादी दिसू लागले, तर त्याचे स्वागतच करायला हवे. कारण अचूक नकाशा हा केवळ भूगोलाचा विषय नसतो; तो अचूक जगदृष्टीकडे जाणारा मार्गही असतो.