एल निनो : चिंताजनक रखरखीत वास्तव

 एल निनो : चिंताजनक रखरखीत वास्तव

सध्याच्या रणधुमाळीत हवामानाचा प्रश्न पुन्हा एकदा चर्चेच्या केंद्रस्थानी आला असला, तरी एल निनोचे संकट केवळ एखाद्या हंगामापुरते मर्यादित नसते. पाऊस कमी पडणे, उष्णतेच्या लाटा वाढणे किंवा एखाद्या वर्षी दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण होणे एवढ्यापुरता त्याचा परिणाम समजून घेणे धोकादायक ठरेल. एल निनो ही निसर्गाच्या व्यापक हवामानचक्रातील अशी घटना आहे, जिचे पडसाद शेतीपासून अर्थव्यवस्थेपर्यंत आणि पाणीटंचाईपासून सामान्य माणसाच्या दैनंदिन जगण्यापर्यंत दीर्घकाळ उमटू शकतात. त्यामुळे सध्याच्या गदारोळापलीकडे पाहिले, तर दीर्घकाळ रेंगाळणारे एक रखरखीत वास्तव आपल्यासमोर उभे राहते.

भारताच्या अर्थव्यवस्थेचा आणि ग्रामीण जीवनाचा मोठा आधार आजही मान्सूनवर आहे. पावसाचे आगमन उशिरा झाले, त्याचे वितरण विस्कळीत झाले किंवा पावसात मोठी तूट निर्माण झाली, तर त्याचा थेट परिणाम खरीप पिकांवर होतो. शेतकऱ्यांच्या उत्पादनखर्चात वाढ होते, उत्पन्न घटते आणि कर्जाचा बोजा वाढतो. त्यानंतर त्याचे परिणाम बाजारपेठेत जाणवू लागतात. भाजीपाला, धान्य, कडधान्ये यांसारख्या वस्तूंच्या किमती वाढतात आणि महागाईचा फटका सर्वसामान्य ग्राहकाला बसतो. म्हणजेच एल निनोचे संकट शेताच्या बांधापासून सुरू होऊन शहरातील स्वयंपाकघरापर्यंत पोहोचते.

याहून गंभीर बाब म्हणजे पाण्याची. एका वर्षी कमी पाऊस झाला, तर जलाशयांमध्ये साठा घटतो. भूजलपातळी खाली जाते. पुढील वर्षी पाऊस समाधानकारक झाला तरी मागील तुटीची भरपाई लगेच होत नाही. त्यामुळे पाणीटंचाईचा परिणाम दीर्घकाळ जाणवू शकतो. शहरांची वाढती लोकसंख्या, औद्योगिक गरजा, शेतीसाठी वाढणारी पाण्याची मागणी आणि हवामानातील अनिश्चितता यामुळे परिस्थिती आणखी गुंतागुंतीची होत आहे. महाराष्ट्रासारख्या राज्यात ही चिंता अधिक गंभीर आहे. मराठवाडा, विदर्भ आणि पावसावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असलेल्या भागांसाठी हवामानातील प्रत्येक मोठा बदल हा जगण्यामरण्याचा प्रश्न ठरू शकतो.

एल निनोचा संबंध केवळ पावसाशी जोडणेही अपुरे आहे. उष्णतेच्या लाटा तीव्र होण्याची शक्यता वाढते. तापमानातील वाढीचा परिणाम मानवी आरोग्य, वीजवापर, पिकांची उत्पादकता आणि पाण्याच्या मागणीवर होतो. शहरांमध्ये उष्णतेचा ताण अधिक जाणवतो. वातानुकूलन यंत्रांचा वापर वाढतो, विजेची मागणी वाढते आणि त्याच वेळी जलस्रोतांवरही ताण येतो. हवामानातील एक बदल अनेक समस्यांना एकाच वेळी जन्म देतो, हे आता स्पष्ट झाले आहे.

म्हणूनच एल निनोला केवळ हवामान खात्याच्या अंदाजाचा विषय मानून चालणार नाही. तो प्रशासनाच्या नियोजनाचा, कृषी धोरणाचा आणि जलव्यवस्थापनाचा केंद्रबिंदू झाला पाहिजे. पावसाच्या प्रत्येक थेंबाचे नियोजन, जलसंधारण, शेततळी, भूजल पुनर्भरण, सूक्ष्म सिंचन आणि कमी पाण्यात अधिक उत्पादन देणाऱ्या पिकांकडे वळणे याला प्राधान्य द्यावे लागेल. हवामानाच्या अंदाजांची माहिती वेळेवर शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवून त्यानुसार पेरणी, पीकनिवड आणि सिंचनाचे निर्णय घेण्यासाठी सक्षम व्यवस्था उभी करावी लागेल.

संकट आले की मदत जाहीर करणे ही आपली पारंपरिक पद्धत आहे; पण हवामान बदलाच्या काळात केवळ नुकसानभरपाई देऊन प्रश्न सुटणार नाही. संकट येण्यापूर्वी तयारी करणे हीच खरी गरज आहे. जलसाठ्यांचे नियोजन, पिकांचे विविधीकरण, हवामानस्नेही शेती आणि स्थानिक पातळीवरील आपत्ती व्यवस्थापन याकडे गांभीर्याने पाहावे लागेल.

सध्याच्या रणधुमाळीत एल निनोचा मुद्दा काही काळ चर्चेत राहील आणि नंतर कदाचित विस्मरणात जाईल. मात्र त्यातून निर्माण होणारी पाण्याची कमतरता, उष्णतेची तीव्रता, शेतीवरील संकट आणि महागाईचा दबाव इतक्या सहजपणे नाहीसा होणार नाही. म्हणूनच एल निनोला एखाद्या वर्षाचे संकट न मानता भविष्यातील हवामान वास्तवाची पूर्वसूचना म्हणून पाहण्याची गरज आहे. निसर्गाच्या बदलत्या लयीकडे दुर्लक्ष करून विकासाची गती कायम ठेवण्याचा हट्ट अखेर मानवी जीवनालाच महागात पडू शकतो. आजच सावध झालो, तर उद्याचे रखरखीत वास्तव काही प्रमाणात तरी सौम्य करता येईल; अन्यथा सध्याच्या रणधुमाळीपलीकडे उभे असलेले हे संकट अधिक दीर्घकाळ आपल्याला छळत राहण्याची शक्यता नाकारता येणार नाही.