भ्रमाची झूल आणि विवेकाची ठेच

भ्रमाची झूल आणि विवेकाची ठेच

 माणसाला मूर्ख बनवणे ही फार मोठी कला नाही. त्याच्या भावनेवर बोट ठेवायचे, भीतीला थोडेसे पाणी घालायचे, अस्मितेला थोडे खत द्यायचे आणि एखादे अर्धसत्य इतक्या ठामपणे सांगायचे की त्याला पूर्ण सत्याचा पोशाख चढेल. झाले! मग पुढचे काम माणूस स्वतःच करतो. तो त्या गोष्टीचा प्रचार करतो, तिचे समर्थन करतो आणि शेवटी तिच्यावर प्रश्न विचारणाऱ्याशी दोन हात करायलाही तयार होतो. फसवणूक करणाऱ्याला फारसे कष्ट पडत नाहीत; कारण फसवला गेलेला माणूसच आपल्या भ्रमाचा रखवालदार बनतो.

 खरी अडचण इथेच आहे. एखाद्याला ‘तुम्हाला फसवले गेले आहे’ असे सांगणे म्हणजे त्याच्या हातातून केवळ एक चुकीची माहिती काढून घेणे नव्हे; त्याच्या विश्वासाचा पाया हलवणे होय. आणि पाया हलला की घरातील माणसे आधी भिंतीला दोष देतात, घराला नाही. ‘मी चुकीचा असू शकतो’ हे मान्य करण्यापेक्षा ‘तुम्ही चुकीचे आहात’ असे म्हणणे मनाला अधिक सुखावह वाटते. स्वतःच्या बुद्धीला आरसा दाखवण्यापेक्षा आरशालाच वाकडे म्हणणे सोपे जाते.

 म्हणूनच पुरावा समोर ठेवला तरी तो स्वीकारला जात नाही. उलट पुरावा आणणाऱ्याचीच जातकुळी तपासली जाते. ‘हा कोणाच्या बाजूचा?’, ‘याचा अजेंडा काय?’, ‘याला कोणी पैसे दिले?’ असे प्रश्न सुरू होतात. म्हणजे घराच्या छपरातून पाणी गळत असताना गळती कुठून आहे हे पाहण्याऐवजी छत्री घेऊन आलेला माणूस कोणत्या पक्षाचा आहे, यावर पंचनामा! तथ्याचा गळा आवळून हेतूची चौकशी करणे हा आपल्या सार्वजनिक चर्चेचा नवा शिष्टाचार झाला आहे.

 मानसशास्त्र याला ‘कन्फर्मेशन बायस’ म्हणते. साध्या भाषेत सांगायचे तर, आपल्याला जे पटते तेच ऐकायचे आणि जे पटत नाही ते ऐकूनही न ऐकल्यासारखे करायचे. आपल्या मताला पुष्टी देणारा पुरावा पर्वताएवढा असेल तर ‘सत्याचा डोंगर’; विरोधातील पुरावा हिमालयाएवढा असला तरी ‘सगळे बनावट’. आपल्या सोयीचे तथ्य म्हणजे विज्ञान आणि आपल्या गैरसोयीचे तथ्य म्हणजे षड्यंत्र—इतकी सोपी विभागणी करून आपण स्वतःच्या विवेकाला सुट्टी देतो.

 समाजमाध्यमांनी या सुट्टीला कायमची रजा देण्याची सोय केली आहे. प्रत्येकाच्या हातात जगाचा आरसा आला; पण त्या आरशात आपण आपल्याला हवे तेच पाहू लागलो. आपल्याशी सहमत असणाऱ्या दहा व्यक्ती दिसल्या की ‘सगळे माझ्यासारखेच विचार करतात’ असा भ्रम होतो. प्रत्यक्षात सगळे तसे विचार करत नसतात; आपल्या भोवती उभारलेली डिजिटल कुंपणे आपल्याला बाकीचे जग दिसू देत नसतात. माहितीचा महासागर वाढला, पण त्यातून योग्य पाणी प्यायचे शहाणपण मात्र आपोआप आले नाही.

 समूहाशी असलेली नाळ जोडली की तर प्रश्न आणखी बिकट होतो. धर्म, जात, पक्ष, भाषा, संघटना किंवा विचारसरणी—कशाशीही आपली ओळख जोडली जाऊ शकते. पण ‘मी या समूहाचा आहे’ हा अभिमान जेव्हा ‘म्हणून माझा समूह चुकूच शकत नाही’ इथपर्यंत पोहोचतो, तेव्हा विवेकाची पायवाट तिथेच संपते. मग आपल्याकडचा दोष ‘अपवाद’ असतो आणि दुसऱ्याचा दोष ‘स्वभाव’. आपल्याकडची हिंमत ‘आक्रमकता’; दुसऱ्याची ‘दहशत’. आपल्याकडचा प्रचार ‘जागृती’; दुसऱ्याचा ‘प्रोपगंडा’. शब्द तेच, पण चष्मा बदलला की अर्थही बदलतो.

 राजकारणाला माणसाच्या या मानसिक खेळाची चांगलीच जाण असते. लोकांच्या रोजच्या जगण्याचे प्रश्न सोडवणे म्हणजे घाम गाळावा लागणारे काम; भावनांच्या तारा छेडणे मात्र हातचलाखीचा खेळ. बेरोजगारीचे आकडे समजावून सांगण्यापेक्षा एखादा भावनिक मुद्दा पेटवणे सोपे. आरोग्यव्यवस्थेची उणीव मान्य करण्यापेक्षा विरोधकाच्या चुका मोजणे सोपे. शिक्षणातील त्रुटींवर चर्चा करण्यापेक्षा अस्मितेची पताका उंचावणे सोपे. कारण प्रश्न विचारणारी जनता उत्तर मागते; भावनेने भारावलेली जनता घोषणांनीही खूश होते.

 आणि म्हणूनच ‘का?’ हा शब्द सत्तेला नेहमीच थोडासा कडू लागतो. ‘का?’ नंतर ‘पुरावा काय?’ आले की भाषणाची रंगत कमी होते. ‘याचा परिणाम काय झाला?’ विचारले की घोषणेचा फुगा टर्रकन फुटू शकतो. त्यामुळे प्रश्न विचारणाऱ्याला कधी देशविरोधी, कधी धर्मविरोधी, कधी समाजविरोधी तर कधी शत्रूचा हस्तक ठरवणे सोपे जाते. प्रश्नाचे उत्तर नसेल तर प्रश्नकर्त्याची बदनामी करा—ही जुनी युक्ती नवी माध्यमे वापरून अधिक चकचकीत झाली आहे.

 पण सर्वांत मोठा धोका बाहेरच्या प्रचारात नाही; तो आपल्या आतल्या आंधळेपणात आहे. समूह चुकीचा असू शकतो, नेता चुकीचा असू शकतो, आपली श्रद्धा चुकीच्या अर्थाने समजलेली असू शकते आणि आपल्या आयुष्याचा मोठा भाग ज्या विचारावर उभा केला तो विचारही चुकीचा असू शकतो—हे मान्य करण्याइतकी मानसिक श्रीमंती आपल्याकडे आहे का, हा खरा प्रश्न आहे.

 कारण माणूस अनेकदा सत्यासाठी लढत नाही; तो आपल्या सत्याच्या मालकीहक्कासाठी लढतो. त्याला वस्तुस्थितीपेक्षा आपला विजय प्रिय असतो. ‘माझे मत बरोबर आहे’ यापेक्षा ‘मी चुकीचा ठरू नये’ हीच त्याची धडपड असते. म्हणून वाद संपत नाहीत; ते पिढ्यान्‌पिढ्या वारशाने पुढे जातात. मुद्दे बदलतात, घोषणा बदलतात, झेंडे बदलतात; पण अंधनिष्ठेचा रंग फारसा बदलत नाही.

 खरे वैचारिक स्वातंत्र्य म्हणजे आपल्याला हवे ते बोलण्याची मुभा नव्हे; आपल्याला न पटणारे ऐकण्याची तयारी आणि पटले तर स्वतःचे मत बदलण्याचे धैर्य. स्वतःच्या श्रद्धेवरही प्रश्नचिन्ह उभे करण्याची तयारी. आपल्या आवडत्या नेत्याच्या भाषणाला टाळ्या वाजवण्याआधी त्याच्या कामाचा हिशेब मागण्याची सवय. आपल्या समूहाच्या घोषणेपेक्षा पुराव्याला मोठे मानण्याची बुद्धी.

 कारण टाळ्या वाजवणारे हात कोणत्याही गर्दीत भरपूर असतात; प्रश्न विचारणारे हात मात्र नेहमीच कमी असतात. गर्दीला दिशा देणे सोपे असते; जाग्या माणसाला पटवणे कठीण असते. आणि म्हणूनच लोकशाहीची खरी परीक्षा निवडणुकीच्या दिवशी होत नाही. ती त्या दिवशी होते, जेव्हा आपल्या आवडत्या विचाराविरुद्ध एखादा ठोस पुरावा समोर येतो—आणि आपण रागाने तो फेकून देतो की शांतपणे म्हणतो, ‘थांबा... कदाचित माझेही चुकले असेल.’

 ही दोन वाक्यांमधलीच दरी म्हणजे विवेक आणि अंधनिष्ठा यांच्यातील दरी.

 भ्रमाची झूल फार मऊ असते. ती अंगावर घेतली की जग सुंदर, आपले लोक निर्दोष आणि आपले विचार अंतिम सत्य वाटतात. पण विवेकाची वाट काटेरी असते. तिथे प्रश्न आहेत, शंका आहेत, अस्वस्थता आहे आणि कधी कधी स्वतःशीच होणारी झुंज आहे. तरीही समाजाला पुढे जायचे असेल तर गालिचा सोडून काटेरी वाटेवर यावेच लागेल.

 नाहीतर उद्या इतिहास आपल्याला दोष फसवणाऱ्यांचा देईलच; पण त्याहून कठोर प्रश्न कदाचित आपल्यालाच विचारेल—सत्य समोर आले होते, मग तुम्ही डोळे का मिटले?