आधुनिक जग, आदिम नजर!

 आधुनिक जग, आदिम नजर!

माणसाचा जन्म योनीतून होतो, हे विज्ञान सांगते. पण माणूस जन्माला कुठून आला, यापेक्षा तो विचारांनी कुठे पोहोचला, हे त्याच्या माणूसपणाचे खरे मोजमाप आहे. दुर्दैव असे की, तंत्रज्ञानाच्या वेगाने आकाशाला गवसणी घालणाऱ्या समाजातील काहींची विचारांची उंची अजूनही देहाच्या चौकटीबाहेर गेलेली नाही. हातात अत्याधुनिक मोबाईल, तोंडात आधुनिकतेच्या गप्पा आणि डोक्यात मात्र स्त्री म्हणजे केवळ शरीर—ही विसंगती आजच्या समाजाचे विदारक वास्तव आहे.

स्त्रीकडे पाहताना एखाद्या व्यक्तीचा विचार करण्याऐवजी तिच्या शरीराचा विचार आधी करणारी मानसिकता ही केवळ विकृती नाही; ती वैचारिक दिवाळखोरी आहे. स्त्रीची बुद्धिमत्ता, कर्तृत्व, संवेदनशीलता, नेतृत्वक्षमता, संघर्ष आणि स्वप्ने यांना बाजूला सारून तिच्या शरीराचे मोजमाप करणाऱ्या नजरेला आधुनिक म्हणायचे तरी कसे? स्त्रीच्या अस्तित्वाला तिच्या देहापुरते सीमित करणारा पुरुष प्रत्यक्षात स्वतःच्या विचारांचीच उंची उघड करीत असतो.

अधिक संतापजनक बाब म्हणजे ही मानसिकता अनेकदा संस्कृती, परंपरा आणि नैतिकतेच्या नावाने झाकली जाते. स्त्रीने काय घालावे, कसे वागावे, कुठे जावे, कोणाशी बोलावे, किती वाजता घरी यावे, सोशल मीडियावर काय टाकावे, याचे ‘संस्काराचे’ धडे देणारे अनेक जण पुरुषाच्या वर्तनाबाबत मात्र कमालीचे उदार असतात. पुरुषाची नजर चुकली तर स्त्रीने कपडे बदलावे, पुरुषाची भाषा घसरली तर स्त्रीने संयम राखावा, पुरुषाने मर्यादा ओलांडल्या तर स्त्रीने सावध राहावे—ही कोणती नैतिकता? ही नैतिकता नसून सोयीस्कर पुरुषसत्ता आहे.

स्त्रीला वस्तू समजणारी मानसिकता केवळ रस्त्यावरच्या अश्लील शेरेबाजीपुरती मर्यादित नसते. ती घरातही असते, कार्यालयातही असते, राजकारणातही असते आणि कधी कधी अत्यंत सुसंस्कृत चेहऱ्यामागेही लपलेली असते. स्त्री यशस्वी झाली की तिच्या कर्तृत्वाऐवजी तिच्या वैयक्तिक आयुष्याची चर्चा सुरू होते. ती स्वतंत्र निर्णय घेते तेव्हा तिच्या चारित्र्याची चौकशी होते. ती पुरुषाच्या बरोबरीने उभी राहते तेव्हा तिच्या आत्मविश्वासाला उद्धटपणा म्हटले जाते. पुरुषाची महत्त्वाकांक्षा गुण असते आणि स्त्रीची महत्त्वाकांक्षा दोष—ही मानसिकता अजूनही किती खोलवर रुजलेली आहे, याचा हा पुरावा आहे.

स्त्रीच्या संमतीला दुय्यम स्थान देणारी समाजव्यवस्था कितीही कायदे करोत, कितीही महिला दिन साजरे करोत, कितीही ‘नारीशक्ती’च्या घोषणा देत राहोत; जोपर्यंत स्त्रीला स्वतंत्र माणूस म्हणून स्वीकारले जात नाही, तोपर्यंत ही सारी भाषणे पोकळच आहेत. स्त्रीचा सन्मान हा एखाद्या पुरुषाने तिला दिलेला पुरस्कार नाही. तो तिचा जन्मसिद्ध मानवी अधिकार आहे. तिच्या शरीरावर, आयुष्यावर, स्वप्नांवर आणि निर्णयांवर तिचाच अधिकार असला पाहिजे.

आणि पुरुषांनीही या प्रश्नाकडे ‘स्त्रियांचा विषय’ म्हणून पाहणे थांबवले पाहिजे. स्त्रीला समानता देणे म्हणजे पुरुषाचे काही हिरावून घेणे नव्हे. समानतेमुळे पुरुष लहान होत नाही; उलट समाज मोठा होतो. स्त्रीच्या स्वातंत्र्याला धोका वाटतो तो प्रत्यक्षात पुरुषत्वाला नव्हे, तर पुरुषसत्तेच्या सवयीला.

खरा प्रश्न स्त्री किती बदलली याचा नाही; पुरुषाची नजर किती बदलली याचा आहे. स्त्री चंद्रावर पोहोचली, विज्ञानात नेतृत्व करू लागली, उद्योग उभे केले, प्रशासन चालवले, रणांगण गाजवले; पण तिच्याकडे पाहणारी नजर अजूनही तिच्या शरीराच्या पुढे जाऊ शकत नसेल, तर प्रगती नेमकी कोणाची झाली?

म्हणूनच आरसा समाजाने स्वतःसमोर धरायला हवा. स्त्रीच्या शरीरावर टिप्पणी करण्यापूर्वी आपल्या विचारांचे वस्त्र किती फाटले आहे, हे पाहायला हवे. स्त्रीला मर्यादा शिकवण्याआधी आपल्या नजरेच्या मर्यादा तपासायला हव्यात. कारण जन्म योनीतून होणे ही निसर्गाची प्रक्रिया आहे; पण विचारांनी त्याच ठिकाणी अडकून राहणे ही माणसाची स्वतःची निवड आहे.

आता तरी ठरवायचे आहे—आपण केवळ जैविक अर्थाने माणूस राहणार आहोत की वैचारिक अर्थानेही माणूस होणार आहोत?