महालक्ष्म्या : समृद्धीच्या उंबरठ्यावर उभा असलेला अंतर्मुख करणारा प्रश्न

 महालक्ष्म्या : समृद्धीच्या उंबरठ्यावर उभा असलेला अंतर्मुख करणारा प्रश्न

 भाद्रपदातील अनुराधा नक्षत्र उजाडले की महाराष्ट्रातील अनेक घरांना जणू एक वेगळीच लगबग येते. घराची स्वच्छता, अंगणातील रांगोळी, दारावरचे तोरण, फुलांची आरास, मखराची सजावट, पूजेची तयारी आणि स्वयंपाकघरातून दरवळणारे विविध पदार्थांचे सुगंध—या सगळ्यातून एकच भावना व्यक्त होत असते, “महालक्ष्म्या येणार!” हा केवळ धार्मिक विधी नाही; तो महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक स्मृतीचा, स्त्रीकेंद्री घरगुती परंपरेचा आणि समृद्धीविषयीच्या आपल्या सामूहिक विचारांचा एक सुंदर आविष्कार आहे.

 या उत्सवाचे एक वैशिष्ट्य विशेष लक्षवेधी आहे. आपण अनेकदा “महालक्ष्मी” असे एकवचनी न म्हणता “महालक्ष्म्या” असे बहुवचनी म्हणतो. कारण या परंपरेत दोन बहिणींचे आगमन मानले जाते—ज्येष्ठा आणि कनिष्ठा. एक लक्ष्मीचे, तर दुसरी अलक्ष्मीचे प्रतीक मानली जाते. दोघींचे स्वागत केले जाते, दोघींना सजवले जाते, दोघींना आसन दिले जाते आणि दोघींनाही महानैवेद्य दाखवला जातो. या परंपरेत केवळ धार्मिक श्रद्धा नाही; जीवनाकडे पाहण्याची एक खोल दृष्टी दडलेली आहे.

 संपत्ती आली की तिचे स्वागत करणे स्वाभाविक आहे. लक्ष्मी म्हणजे धान्य, धन, ऐश्वर्य, सौंदर्य, पुष्टी, कीर्ती आणि मंगल. मग अलक्ष्मीचे काय? दारिद्र्य, अभाव, कलह, अस्वच्छता, अतृप्ती आणि क्षय यांचे प्रतीक मानल्या जाणाऱ्या ज्येष्ठेला घरात स्थान देण्याचे कारण काय? तिची पूजा करण्याची आवश्यकता काय?

 या प्रश्नाचे  उत्तर  परंपरेच्या व्यापक जीवनदृष्टीत सापडते. आपल्या पूर्वजांनी जीवनातील प्रतिकूल शक्तींना अस्तित्वहीन मानले नाही. अमंगल आहे म्हणून ते जगातून पुसून टाकता येईल, असा भाबडा आशावादही त्यांनी स्वीकारला नाही. उलट, संकट ओळखले, त्याला मान्य केले, त्याचे स्वरूप समजून घेतले आणि त्यावर नियंत्रण मिळवण्याचा मार्ग शोधला. म्हणूनच विघ्न निर्माण करणाऱ्या गणेशालाच विघ्नहर्ता मानले जाते. जीवनातील प्रत्येक अडथळा नष्ट करण्यापूर्वी त्याचे स्वरूप ओळखणे आवश्यक आहे, हा त्यामागचा संकेत आहे.

 महालक्ष्म्यांच्या परंपरेतही नेमके हेच तत्त्व दिसते. ज्येष्ठा म्हणजे केवळ दारिद्र्य नव्हे. तिचे अधिक सूक्ष्म रूप आहे—अतृप्ती. श्रीसूक्तातील “क्षुत्पिपासामलां ज्येष्ठामलक्ष्मीं नाशयाम्यहम्” ही ऋचा ज्येष्ठेच्या स्वरूपाकडे निर्देश करते. क्षुधा आणि पिपासा यांच्याशी संबंधित असलेली ज्येष्ठा आपल्या जीवनातील त्या न संपणाऱ्या भुकेचे प्रतीक मानता येते, जी बाह्य वस्तूंनी कितीही भागवण्याचा प्रयत्न केला तरी पुन्हा जागी होते.

 आजच्या काळात या अर्थाकडे पाहिले तर त्याचे गांभीर्य अधिक जाणवते. गरज आणि हव्यास यांच्यातील सीमारेषा दिवसेंदिवस धूसर होत चालली आहे. माणसाकडे घर आहे, पण आणखी मोठे घर हवे आहे. वाहन आहे, पण त्यापेक्षा महाग वाहन हवे आहे. उत्पन्न चांगले आहे, पण त्याहून अधिक उत्पन्न हवे आहे. दहा लाख मिळाले की कोटीची इच्छा, कोटी झाली की दहा कोटींची महत्त्वाकांक्षा आणि त्यानंतर पुन्हा पुढची शिखरे. प्रगतीची ही धडपड वाईट नाही; पण “पुरे” हा शब्दच जीवनातून नाहीसा झाला तर प्रश्न निर्माण होतो.

 माणूस किती कमावतो यापेक्षा त्याला किती पुरते, हा कदाचित अधिक मूलभूत प्रश्न आहे.

 याच ठिकाणी लक्ष्मी आणि अलक्ष्मी यांच्यातील फरक केवळ बाह्य संपत्तीचा राहत नाही. संपत्ती असूनही असमाधान असेल, तर ती संपत्ती माणसाला श्रीमंत करतेच असे नाही. पैसा असूनही सतत भीती असेल, वैभव असूनही मनात असुरक्षितता असेल, मोठे घर असूनही त्यात संवाद नसेल, भरलेले स्वयंपाकघर असूनही कुटुंबातील माणसे एकत्र बसून जेवत नसतील, तर त्या संपत्तीचा अर्थ काय?

 धनाच्या उपस्थितीपेक्षा तृप्तीची उपस्थिती अधिक महत्त्वाची ठरते.

 आजच्या आर्थिक जीवनात याचे दुसरे रूपही दिसते. संपत्ती मिळवण्याच्या प्रक्रियेत साधनशुचिता हरवली तर बाहेरून आलेली श्री आतून अस्वस्थता घेऊन येऊ शकते. फसवणूक, भ्रष्टाचार, दुसऱ्याचा हक्क हिरावून घेणे, अन्यायातून निर्माण झालेले वैभव किंवा खोट्या प्रतिष्ठेसाठी केलेली धडपड—ही संपत्तीची बाह्य रूपे असली तरी त्यांना ‘श्री’ म्हणता येईल का, हा प्रश्न महालक्ष्म्यांची परंपरा आपल्यासमोर ठेवते.

 श्री म्हणजे केवळ पैसा नव्हे. श्री म्हणजे जीवनाला पोषक असलेली समृद्धी. त्यात अन्न आहे, आरोग्य आहे, नाती आहेत, प्रतिष्ठा आहे, समाधान आहे, ज्ञान आहे, सदाचार आहे आणि मनाची शांतताही आहे.

 भगवद्गीतेच्या सोळाव्या अध्यायात दैवी संपत्तीचे वर्णन करताना अभय, अंतःकरणाची शुद्धी, दान, संयम, स्वाध्याय, तप, सत्य, अक्रोध, त्याग, दया, क्षमा, शौच आणि अद्रोह अशा अनेक गुणांचा उल्लेख येतो. त्यात “अलोलुप्त्व” हा शब्द विशेष अर्थपूर्ण आहे—हव्यासाचा अभाव. म्हणजे संपत्ती असूनही तिच्या मागे विवेक हरवून धावू नये. मिळालेल्या गोष्टींचा उपभोग घ्यावा; पण त्या आपल्यावर राज्य करू लागणार नाहीत, याची काळजी घ्यावी.

 महालक्ष्म्यांच्या उत्सवाचा हा अर्थ आधुनिक समाजासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. कारण आज आर्थिक समृद्धीची साधने पूर्वीपेक्षा अधिक उपलब्ध असली, तरी समाधानाचे प्रमाण त्याच वेगाने वाढले आहे असे म्हणता येत नाही. उपभोगाच्या वस्तू वाढल्या; पण तृप्ती वाढली का? संपर्काची साधने वाढली; पण नात्यांतील जवळीक वाढली का? उत्पन्न वाढले; पण मनातील भीती कमी झाली का? मोठमोठ्या घरांत सुविधा वाढल्या; पण घरपण वाढले का?

 हे प्रश्न केवळ धार्मिक नाहीत; ते सामाजिक आणि मानवी आहेत.

 महालक्ष्म्यांच्या आगमनाची वेळही आपल्या परंपरेने अर्थपूर्ण रीतीने जपली आहे. अनुराधा नक्षत्रापासून उत्सवाला सुरुवात होते. त्याची देवता मित्र—संबंध आणि मैत्रीशी जोडलेली. दोन बहिणींचे घरात आगमन आणि ‘मित्र’ या संकल्पनेशी जोडलेले नक्षत्र यामध्ये सांस्कृतिक प्रतीकात्मकता दिसते. दुसऱ्या दिवशी ज्येष्ठा नक्षत्रावर मुख्य पूजा आणि महानैवेद्य होतो. तिसऱ्या दिवशी मूळ नक्षत्रावर विसर्जन. आगमन, पूजन-आस्वाद आणि विसर्जन असा हा क्रम आहे.

 प्रत्यक्षात हा केवळ तीन दिवसांचा धार्मिक विधी नाही; तो जीवनाचा आराखडाच वाटतो. जे येते त्याचे स्वागत करायचे, जे मिळते त्याचा विवेकपूर्ण उपभोग घ्यायचा आणि शेवटी त्याचा त्याग करायचा. कोणतीही वस्तू, संपत्ती किंवा सत्ता कायमची आपली नसते. येणे आणि जाणे हा विश्वव्यवस्थेचा नियम आहे.

 याच कारणामुळे महालक्ष्म्यांच्या महानैवेद्याला या उत्सवात विशेष स्थान आहे. घराघरांत कुलाचारानुसार पदार्थ बदलतात. काही ठिकाणी विशिष्ट भाज्या, कोशिंबिरी, गोड पदार्थ, पुरणाचे पदार्थ, भाकरी-पोळ्या किंवा अनेक प्रकारचे नैवेद्य केले जातात. पण या वैविध्याच्या पाठीमागे एक समान भावना आहे—देवींना तृप्त करायचे.

 या विधीचा अंतर्मुख करणारा अर्थ असा लावता येतो की ज्येष्ठा ज्या क्षुधा-पिपासेचे प्रतीक आहे, तिला आपण उपाशी पाठवत नाही. तिच्या भुकेकडे दुर्लक्ष करत नाही. तिला अन्न देतो, पाणी देतो, सन्मान देतो आणि मग निरोप देतो. जणू आपल्या मनातील अतृप्तीलाच आपण सांगत असतो—तुझी जाणीव आम्हाला आहे; पण आता तू आमच्या जीवनावर राज्य करू नकोस.

 ही कल्पना आजच्या काळात विलक्षण सुसंगत वाटते.

 कारण आधुनिक माणसाची समस्या अनेकदा अभावापेक्षा अतिउपभोगाची असते. वस्तूंचा अभाव त्याला त्रास देतोच; पण वस्तूंची विपुलता असूनही मनाची भूक कायम राहते. जाहिराती सतत सांगतात की अजून काहीतरी मिळवले की आपण अधिक सुखी होऊ. बाजारपेठ आपल्याला अपूर्णतेची जाणीव करून देऊन उपभोगाकडे ढकलते. अशा परिस्थितीत ‘तृप्ती’ हीच एक प्रकारची संपत्ती ठरते.

 म्हणूनच महालक्ष्म्यांचा सण आपल्याला ‘किती आहे?’ या प्रश्नाबरोबरच ‘किती पुरते?’ हा प्रश्न विचारायला लावतो.

 या उत्सवात आणखी एक सुंदर सांस्कृतिक संकेत दिसतो. दोन दिवस घरात मानाने ठेवलेल्या महालक्ष्म्यांचे मूळ नक्षत्रावर विसर्जन केले जाते. त्या निघून जातात. पण विसर्जनाच्या ठिकाणची थोडी वाळू किंवा माती घरी आणण्याची काही भागांत प्रथा आहे. या कृतीत एक अत्यंत सुंदर प्रतीक दडलेले आहे. रूप जाते; पण मंगलभावना राहते. मूर्तीचे विसर्जन होते; पण तिचे स्मरण आणि तत्त्व घरात टिकवण्याची इच्छा असते.

 याचा व्यापक अर्थ असा की जीवनात येणाऱ्या प्रत्येक गोष्टीला कायमचे धरून ठेवता येत नाही. संपत्ती येते आणि जाते. सत्ता येते आणि जाते. यश येते आणि जाते. माणसेही आयुष्यात येतात आणि कधी ना कधी दूर जातात. पण त्या अनुभवांतून मिळालेले संस्कार, मूल्ये आणि प्रेम आपण जपून ठेवू शकतो.

 महालक्ष्म्यांची परंपरा म्हणूनच केवळ संपत्ती मागण्याची परंपरा नाही. ती संपत्तीचे स्वरूप समजून घेण्याची परंपरा आहे.

 लक्ष्मी हवीच; पण ती अनपगामिनी असावी, अशी श्रीसूक्तातील प्रार्थना आहे. म्हणजे टिकणारी, स्थिर राहणारी श्री. परंतु टिकणारी संपत्ती केवळ बँक खात्यातील आकड्यांनी तयार होत नाही. विश्वास टिकला पाहिजे, नाती टिकली पाहिजेत, प्रतिष्ठा टिकली पाहिजे, आरोग्य टिकले पाहिजे, मनाची शांतता टिकली पाहिजे. अन्यथा पैसा वाढत असतानाच श्री कमी होत जाऊ शकते.

 म्हणूनच लक्ष्मी आणि अलक्ष्मी या दोन बहिणींची कल्पना अत्यंत अर्थपूर्ण वाटते. एकीचे स्वागत करताना दुसरीकडे डोळेझाक करता येत नाही. समृद्धीच्या सावलीत असमृद्धीचा धोका असतो. वैभवाच्या सोबतीला हव्यास जन्म घेऊ शकतो. संपत्तीच्या वाढीसोबत अहंकार वाढू शकतो. सुविधा वाढताना नात्यांतील अंतर वाढू शकते. म्हणून समृद्धीला विवेकाची साथ आवश्यक आहे.

 कदाचित म्हणूनच या दोन बहिणींना एकत्र घरात आणण्याची कल्पना इतकी सुंदर आहे. ज्येष्ठेचा अपमान नाही आणि कनिष्ठेचा अंध गौरवही नाही. दोघींना ओळखायचे, दोघींना मान द्यायचा आणि शेवटी आपल्या जीवनासाठी काय स्वीकारायचे, काय सोडायचे हे ठरवायचे.

 आज महालक्ष्म्या घराघरांत येतील. त्यांच्या स्वागतासाठी अंगणे सजतील, मखरे उजळतील, फुलांचे हार चढतील आणि स्वयंपाकघरात पंचपक्वान्नांची लगबग सुरू होईल. पण या सगळ्या बाह्य सोहळ्याच्या पलीकडे त्या आपल्या अंतर्मनातही याव्यात, हीच या उत्सवाची खरी गरज आहे.

 त्या आल्या की आपण स्वतःला विचारावे—माझ्याकडे धन आहे, पण श्री आहे का? माझ्याकडे सुविधा आहेत, पण समाधान आहे का? माझ्या घरात अन्न आहे, पण तृप्ती आहे का? माझ्या हातात पैसा आहे, पण तो मिळवताना माझ्या मूल्यांची किंमत मोजली आहे का? माझ्या घरात वैभव आहे, पण प्रेम आणि विश्वासही आहे का? माझ्या इच्छांची संख्या वाढते आहे की माझ्या कृतज्ञतेची?

 या प्रश्नांची उत्तरे प्रत्येकाने स्वतःला द्यायची आहेत.

 महालक्ष्म्यांचा उत्सव संपेल. सजवलेल्या मूर्ती विसर्जित होतील. मखर उतरवले जाईल. फुलांची आरास कोमेजेल. नैवेद्याचे ताट रिकामे होईल. पण जर त्या तीन दिवसांत ‘समृद्धी म्हणजे काय?’ या प्रश्नाचा विचार मनात रुजला, तर उत्सव खऱ्या अर्थाने संपणार नाही.

 ज्येष्ठेला आपण सांगू—तुझ्या रूपातील अतृप्ती, हव्यास, कलह, मालिन्य आणि असमृद्धी आमच्या घरात स्थिरावू नयेत. आणि कनिष्ठेला प्रार्थना करू—तुझ्या रूपातील पुष्टी, तृप्ती, शुचिता, सौहार्द आणि मंगलभाव आमच्या जीवनात टिकून राहो.

 कारण शेवटी संपत्तीचा प्रश्न तिजोरी किती भरली याचा नसतो; मन किती भरले याचा असतो. घर किती मोठे आहे याचा नसतो; त्यात किती आपलेपणा आहे याचा असतो. उत्पन्न किती आहे याचा नसतो; त्यातून किती सुख, समाधान आणि सद्भाव निर्माण होतो याचा असतो.

 म्हणूनच महालक्ष्म्या वर्षातून एकदा येऊन जणू एवढेच सांगतात—लक्ष्मी मिळवणे महत्त्वाचे आहे; पण अलक्ष्मी ओळखणे त्याहून महत्त्वाचे आहे. धन कमावणे आवश्यक आहे; पण धनाच्या मागे धावताना स्वतःला गमावू नये, हे त्याहून आवश्यक आहे. समृद्धी घरात आणायची असेल तर आधी मनात तिच्यासाठी जागा तयार करावी लागते.

 कदाचित याच अर्थाने आपल्या पूर्वजांनी दोन बहिणींना एकाच उंबरठ्यावर आणले असावे—एकीच्या हातात समृद्धी आणि दुसरीच्या सावलीत अतृप्ती. दोघींना आसन, दोघींना अन्न, दोघींना नमस्कार; पण निरोपाच्या वेळी मनात एकच प्रार्थना—अलक्ष्मीतील क्षुधा-पिपासा आणि असमृद्धी दूर जावो आणि लक्ष्मीतील तृप्ती, पुष्टी, सदाचार व मांगल्य या घरात अनपगामिनी होऊन नांदो.

 याहून व्यापक अर्थाने पाहिले तर हीच खरी ‘समृद्धीची शिकवण’ आहे. कारण संपत्ती माणसाला मोठे बनवू शकते; पण तृप्तीच त्याला समृद्ध बनवते.