लैंगिक शिक्षणाला घाबरणारा समाज नेमका कशाला घाबरतो?

 लैंगिक शिक्षणाला घाबरणारा समाज नेमका कशाला घाबरतो? 

लैंगिक शिक्षणाचा विषय निघाला की आपल्या समाजाच्या चेहऱ्यावर अचानक संकोचाचे ढग का दाटतात? विज्ञानाच्या युगात जगणाऱ्या समाजाला शरीराविषयी बोलताना एवढी लाज का वाटावी? मोबाईलच्या एका स्पर्शाने जगभरातील माहिती मुलांच्या हातात पोहोचते, सामाजिक माध्यमांवर दिवस-रात्र संवाद सुरू असतो, इंटरनेटवर कोणताही विषय शोधता येतो; पण स्वतःच्या शरीरातील बदल, भावनिक अवस्था, नातेसंबंध, संमती, सुरक्षितता याविषयी बोलण्याची वेळ आली की आपण अचानक संस्कारांचे पहारेकरी का बनतो? प्रश्न साधा आहे; उत्तर मात्र अस्वस्थ करणारे आहे. कारण लैंगिक शिक्षणाची भीती ही बहुतेक वेळा विषयाची नसते, ती आपल्या अज्ञानाची असते. आपण मुलांना काय सांगावे, कसे सांगावे आणि स्वतःला काय माहीत आहे, याचा आरसा या विषयामुळे आपल्यासमोर उभा राहतो. म्हणून आरशाकडे पाहण्याऐवजी आरसाच झाकून ठेवण्याची सोय आपल्याला अधिक प्रिय वाटते.

लैंगिक शिक्षण म्हणजे मुलांना लैंगिक संबंधांविषयी माहिती देणे, एवढीच त्याची व्याख्या करणारा समाज प्रत्यक्षात स्वतःच्या अज्ञानाचे प्रदर्शन करीत असतो. शरीराची ओळख, पौगंडावस्थेतील बदल, वैयक्तिक स्वच्छता, प्रजनन आरोग्य, भावनिक स्वास्थ्य, परस्पर आदर, संमती, सुरक्षित आणि जबाबदार वर्तन, लैंगिक छळापासून संरक्षण, डिजिटल जगातील धोके आणि निरोगी नातेसंबंध यांचा समावेश लैंगिक शिक्षणात होतो. म्हणजेच हे शिक्षण शरीरापासून सुरू होऊन मनापर्यंत, व्यक्तीपासून नातेसंबंधांपर्यंत आणि घरापासून समाजापर्यंत पोहोचते. त्याला केवळ ‘लैंगिक संबंधांचा धडा’ मानणे म्हणजे संपूर्ण पुस्तक वाचण्याआधीच त्याचे नाव पाहून निष्कर्ष काढण्यासारखे आहे.

किशोरवयीन मुलांच्या आयुष्यात हा विषय अधिक महत्त्वाचा आहे. पौगंडावस्थेत शरीर झपाट्याने बदलते. आवाज बदलतो, शरीराची ठेवण बदलते, हार्मोन्समध्ये बदल होतात, आकर्षणाच्या भावना निर्माण होतात आणि स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्वाबद्दल नवे प्रश्न पडू लागतात. पण आपल्या घरात या बदलांची भाषा कुठे आहे? मुलाने शरीराविषयी प्रश्न विचारला तर त्याला वैज्ञानिक उत्तर मिळते की ‘अजून लहान आहेस, तुला कशाला हवे हे?’ मुलीने मासिक पाळीविषयी विचारले तर तिला शरीरशास्त्र समजावले जाते की अजूनही कुजबुजत ‘ही गोष्ट बाहेर बोलायची नाही’ असे सांगितले जाते? आणि मग त्याच मुला-मुलींनी इंटरनेटवर उत्तर शोधले की आपण चिंतित होतो. ही चिंता खरी असेल तर तिचे कारण इंटरनेट नसून आपले मौन आहे, हे मान्य करण्याची तयारी किती जणांची आहे?

प्रश्न विचारणे हा मुलांच्या विकासाचा भाग आहे. किशोरवयीन मुलांना आकर्षण का वाटते, प्रेम म्हणजे काय, शरीरात बदल का होतात, लैंगिक भावना का निर्माण होतात, एखाद्या व्यक्तीला नकार देण्याचा अधिकार काय, दुसऱ्याच्या सीमांचा आदर कसा करायचा, अशा अनेक प्रश्नांची उत्तरे हवी असतात. प्रश्नांना बंदी घातली म्हणून प्रश्न मरत नाहीत. ते फक्त भूमिगत होतात. आणि भूमिगत प्रश्नांची उत्तरे बहुधा विश्वासार्ह स्रोतांकडून मिळत नाहीत. मित्रांच्या अर्धवट ज्ञानातून, सोशल मीडियावरील अफवांतून किंवा अश्लील सामग्रीतून मिळालेली माहिती मग ‘ज्ञान’ बनते. अशा परिस्थितीत पालकांनी आणि समाजाने स्वतःला विचारले पाहिजे की मुलांना माहिती न देऊन आपण त्यांचे रक्षण करीत आहोत की त्यांना माहितीच्या बाजारपेठेतील कोणाच्याही हवाली करीत आहोत?

आपल्या शिक्षणव्यवस्थेतील विरोधाभास तर आणखी गंमतीदार आहे. मुलांना ग्रहांची संख्या पाठ असते, पेशींची रचना शिकवली जाते, रासायनिक समीकरणे सोडवली जातात; पण स्वतःच्या शरीरात होणाऱ्या नैसर्गिक बदलांविषयी बोलताना शिक्षकांचा आवाज मंदावतो. परीक्षेत विचारले तर प्रजननसंस्थेचे आकृतिचित्र काढता येते; पण त्या ज्ञानाचा प्रत्यक्ष जीवनाशी संबंध सांगताना संकोच वाटतो. विज्ञानाच्या पुस्तकात शरीरशास्त्र ‘अभ्यासक्रम’ असते आणि वर्गाबाहेर तेच शरीर ‘लाजेचा विषय’ बनते. ही विसंगती किती काळ चालणार? शिक्षण जर जीवनाशी जोडायचे असेल तर शरीर, भावना, आरोग्य आणि नातेसंबंध यांच्याविषयीचे ज्ञान अभ्यासक्रमाच्या कोपऱ्यात ठेवून चालणार नाही.

लैंगिक शिक्षणाच्या विरोधकांचा एक नेहमीचा प्रश्न असतो—‘मुलांना हे सगळे शिकवले तर ते लवकर लैंगिकदृष्ट्या सक्रिय होतील का?’ हा प्रश्न विचारताना आपण एक मूलभूत गोष्ट विसरतो. माहिती मिळाल्यामुळे वर्तन आपोआप बदलते, असा साधा संबंध मानणे म्हणजे मानवी मानसशास्त्राला अत्यंत बालिश पद्धतीने पाहणे होय. सुरक्षितता, संमती, जबाबदारी, आरोग्य आणि भावनिक परिणाम यांची माहिती देणे म्हणजे कृतीला प्रोत्साहन देणे नव्हे. उलट, माहितीपूर्ण निर्णय घेण्याची क्षमता वाढवणे होय. ‘हे बोलू नका’ हा आदेश मुलांना अधिक शहाणे बनवत नाही. तो फक्त त्यांना प्रश्नांची उत्तरे दुसरीकडे शोधायला भाग पाडतो.

विशेषतः मुलांच्या बाबतीत समाजाचा दृष्टिकोन अधिकच विचित्र आहे. मुलगा आहे म्हणजे त्याला लैंगिकतेविषयी सर्व काही माहीत असेल, त्याला आकर्षण नियंत्रित करता येईल, तो स्वतःहून योग्य निर्णय घेईल, अशी अपेक्षा केली जाते. मुलांना भावना व्यक्त करण्यास शिकवले जात नाही; उलट ‘मुलं रडत नाहीत’ असे सांगितले जाते. त्यांना नकार स्वीकारण्याचे शिक्षण दिले जात नाही; पण आक्रमकपणाला ‘मर्दानगी’ मानले जाते. मग अशा मुलाकडून संवेदनशील, समताधिष्ठित आणि जबाबदार नातेसंबंधांची अपेक्षा कशी करणार? पुरुषत्वाचा अर्थ वर्चस्व, आक्रमकता आणि लैंगिक विजय असा न सांगता संयम, संवेदनशीलता, आदर आणि जबाबदारी असा सांगण्याची वेळ आली आहे.

याच ठिकाणी संमतीचे शिक्षण अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. एखादी व्यक्ती आवडते म्हणून तिच्यावर हक्क मिळत नाही. मैत्री आहे म्हणून प्रत्येक गोष्टीसाठी परवानगी मिळत नाही. प्रेम आहे म्हणून नियंत्रण ठेवण्याचा अधिकार मिळत नाही. ‘नाही’ म्हणजे ‘नाही’, हे वाक्य मुलांच्या मनात इतके खोलवर रुजले पाहिजे की त्यासाठी वेगळा धडा शिकवण्याची गरज भासू नये. दुसऱ्याच्या शरीराला, भावनांना आणि वैयक्तिक सीमांना मान देणे ही सभ्यतेची प्राथमिक अट आहे. त्याचबरोबर स्वतःला नको असलेल्या स्पर्शाला किंवा वर्तनाला ठाम नकार देण्याचे धैर्यही मुलांना दिले पाहिजे. संमती हा केवळ कायद्याचा विषय नाही; तो संस्काराचा विषय आहे.

लैंगिक छळापासून संरक्षणाच्या बाबतीतही आपली भूमिका अनेकदा घटनेनंतर जागी होते. काही अनुचित घडल्यावर आपण नियम, तक्रारव्यवस्था आणि सुरक्षा यांची चर्चा करतो. पण मुलांना आधीच सुरक्षित आणि असुरक्षित स्पर्श समजावून सांगण्याचा विचार किती वेळा करतो? गैरवर्तन झाले तर विश्वासू व्यक्तीला सांगावे, मदत मागणे लाजेचे नाही, धमकीला घाबरून गप्प बसू नये, चुकीचे वर्तन झाल्यास स्वतःला दोषी मानू नये, हे शिकवणे आवश्यक आहे. ‘घराची इज्जत’ या दोन शब्दांखाली मुलांचे भय आणि मौन दडपून ठेवणे हा संस्कार नाही; ती सामाजिक जबाबदारीची चूक आहे.

आता तर या सगळ्या चर्चेवर डिजिटल जगाचे सावट आहे. मुलांच्या हातात स्मार्टफोन आहे आणि त्यांच्या स्क्रीनवर जग आहे. माहितीचा दरवाजा उघडा आहे; पण त्यातून चुकीची माहितीही तितक्याच सहजतेने आत येते. ऑनलाइन ओळखी, वैयक्तिक छायाचित्रे, खाजगी माहिती, डिजिटल छळ, दबाव, फसवणूक आणि लैंगिक स्वरूपाच्या सामग्रीचे प्रसारण या नव्या वास्तवाशी मुलांना परिचित करून देणे गरजेचे आहे. ‘मोबाईल वापरू नको’ हा उपाय आजच्या काळात कितपत शक्य आहे? आणि जर मोबाईल वापरायचाच असेल तर सुरक्षितपणे कसा वापरायचा, हा प्रश्न अधिक व्यवहार्य नाही का?

अश्लील सामग्रीच्या बाबतीतही केवळ नैतिक उपदेश करून उपयोग नाही. किशोरवयीन मुलांना इंटरनेटवर दिसणारे प्रत्येक चित्रण वास्तव जीवनाचे प्रतिनिधित्व करत नाही, हे समजावून सांगणे आवश्यक आहे. शरीर, आकर्षण, लैंगिकता आणि नातेसंबंध यांचे अवास्तव चित्रण त्यांच्या मनात चुकीच्या अपेक्षा निर्माण करू शकते. अशा वेळी मुलांना फक्त बंदी घालणे हा शाश्वत उपाय नाही. विवेक, डिजिटल साक्षरता आणि चिकित्सक विचार करण्याची क्षमता विकसित करणे अधिक प्रभावी आहे. इंटरनेटवर काय पाहावे, काय टाळावे आणि संशयास्पद परिस्थितीत कोणाची मदत घ्यावी, हे शिकवणे ही आजच्या काळातील पालकत्वाची अपरिहार्य जबाबदारी आहे.

लैंगिक शिक्षणाचा एक दुर्लक्षित पैलू म्हणजे निरोगी नातेसंबंध. प्रेम म्हणजे मालकी नव्हे, काळजी म्हणजे नियंत्रण नव्हे आणि जवळीक म्हणजे संमतीशिवाय अधिकार नव्हे. चांगल्या नात्यात संवाद असतो, विश्वास असतो, समानता असते आणि व्यक्तिस्वातंत्र्याचा आदर असतो. सतत फोन तपासणे, मित्रमैत्रिणींवर निर्बंध घालणे, संशय घेणे, धमकावणे किंवा भावनिक दबाव आणणे याला प्रेमाचे नाव देणे ही धोकादायक प्रवृत्ती आहे. किशोरवयातच मुलांना या सूक्ष्म सीमांची जाणीव करून दिली तर भविष्यातील अनेक अस्वस्थ नातेसंबंध टाळता येतील.

लैंगिक शिक्षणाचा संबंध स्त्री-पुरुष समानतेशीही तितकाच आहे. मुलीने स्वतःचे मत मांडले तर ती ‘उद्धट’ आणि मुलाने तसे केले तर तो ‘आत्मविश्वासी’, असा दुहेरी मापदंड अजूनही समाजात दिसतो. मुलीच्या कपड्यांवर, मैत्रीवर, हालचालींवर आणि निर्णयांवर प्रश्न उपस्थित करणारा समाज मुलाच्या वर्तनाकडे मात्र ‘मुलं आहेत, चुका होतात’ म्हणून पाहतो. हीच मानसिकता बदलण्याची गरज आहे. सन्मान हा लिंगावर अवलंबून नसतो. मर्यादा मुलींसाठीच नसतात; मुलांसाठीही असतात. स्वातंत्र्य मुलांसाठीच नसते; मुलींसाठीही असते. जबाबदारी दोघांची असते.

पालकांची भूमिका येथे निर्णायक आहे. मुलांनी प्रश्न विचारल्यावर चेहरा लाल करण्याऐवजी संवादाचा दरवाजा उघडला पाहिजे. पालकांना प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर माहीत नसेल तर ते मान्य करण्यात गैर काहीच नाही. ‘मला माहीत नाही; आपण योग्य माहिती शोधू’ हे वाक्य मुलाच्या विश्वासाला धक्का देत नाही, उलट तो विश्वास मजबूत करते. मुलांच्या प्रश्नांची खिल्ली उडवणे, त्यांना घाबरवणे किंवा चुकीची माहिती देणे यापेक्षा विश्वासार्ह स्रोतांकडे त्यांना वळवणे अधिक योग्य आहे.

शाळांची जबाबदारीही तितकीच मोठी आहे. लैंगिक शिक्षण हे एखाद्या तासात घाईघाईने पूर्ण करण्याचे प्रकरण नाही. वय आणि मानसिक परिपक्वतेनुसार त्याची मांडणी झाली पाहिजे. शिक्षकांना प्रशिक्षण मिळाले पाहिजे. आवश्यक तेथे समुपदेशक आणि आरोग्यतज्ज्ञांची मदत घेतली पाहिजे. भाषेत वैज्ञानिकता असावी; पण संवेदनशीलताही असावी. मुलांना लाजवणे किंवा भीती दाखवणे हा शिक्षणाचा उद्देश असू शकत नाही. त्यांना माहितीपूर्ण, जबाबदार आणि संवेदनशील बनवणे हेच खरे उद्दिष्ट असले पाहिजे.

समाज म्हणून आपण ‘संस्कार’ या शब्दाचा फार सहज वापर करतो. पण संस्कार म्हणजे नेमके काय? मुलाने मोठ्यांसमोर शांत बसावे, नमस्कार करावा, चांगले गुण मिळवावेत, एवढेच? की दुसऱ्याच्या शरीराचा आदर करावा, नकार स्वीकारावा, जबरदस्ती करू नये, स्वतःच्या भावनांवर नियंत्रण ठेवावे, चुकीच्या वर्तनाविरोधात आवाज उठवावा आणि गरज पडल्यास मदत मागावी, हेही संस्कार आहेत? जर दुसरी व्याख्या मान्य असेल तर लैंगिक शिक्षण संस्कारांच्या विरोधात नसून संस्कारांचीच आधुनिक आणि वैज्ञानिक व्याख्या आहे.

म्हणूनच या विषयावर समाजाने ‘लैंगिक शिक्षण द्यायचे की नाही?’ या जुन्या प्रश्नातून बाहेर पडण्याची गरज आहे. खरा प्रश्न ‘काय, किती आणि कोणत्या वयात शिकवायचे?’ हा आहे. कारण मुलांना माहितीपासून दूर ठेवण्याचा काळ संपला आहे. माहिती त्यांच्या हातात आधीच आहे. आता प्रश्न आहे तो विवेकाचा. कोणती माहिती खरी, कोणती चुकीची, कोणते वर्तन सुरक्षित, कोणते धोकादायक, कोणती सीमा स्वतःची आणि कोणती दुसऱ्याची, कोणत्या परिस्थितीत नकार द्यायचा आणि कोणत्या वेळी मदत मागायची—हे शिकवण्याची वेळ आली आहे.

किशोरवयीन मुलांना लैंगिक शिक्षण देणे म्हणजे त्यांच्या बालपणावर आक्रमण करणे नव्हे; उलट त्यांच्या तारुण्याच्या उंबरठ्यावर त्यांना सुरक्षितपणे उभे करणे होय. त्यांना शरीर समजावणे म्हणजे विकृती वाढवणे नव्हे; अज्ञान कमी करणे होय. संमती शिकवणे म्हणजे लैंगिकतेला प्रोत्साहन देणे नव्हे; दुसऱ्याच्या मानवी प्रतिष्ठेचा स्वीकार करणे होय. डिजिटल सुरक्षितता शिकवणे म्हणजे मुलांना घाबरवणे नव्हे; वास्तवासाठी तयार करणे होय. निरोगी नातेसंबंध शिकवणे म्हणजे प्रेमावर बंधने आणणे नव्हे; प्रेमाला मालकीच्या मानसिकतेपासून मुक्त करणे होय.

मग प्रश्न पुन्हा तोच—लैंगिक शिक्षणाला आपण घाबरतो तरी कशाला? मुलांच्या प्रश्नांना? विज्ञानाला? की आपल्या स्वतःच्या अज्ञानाला? मोबाईल, इंटरनेट आणि सोशल मीडियाच्या युगात मुलांना या विषयांपासून दूर ठेवण्याचा प्रयत्न म्हणजे समुद्रासमोर छत्री उघडण्यासारखा आहे. जग बदलले आहे; मुलांचे प्रश्न बदलले आहेत; माहिती मिळण्याची साधने बदलली आहेत. आता बदलण्याची वेळ आपल्या दृष्टिकोनाची आहे.

मौन हा संस्कार नसतो. अज्ञान ही निरागसता नसते. भीती ही सुरक्षा नसते. आणि लैंगिक शिक्षण म्हणजे उथळ लैंगिक माहिती नव्हे. ते शरीराची जाणीव, मनाची समज, नात्यांचा आदर, संमतीची शिस्त, सुरक्षिततेची खबरदारी आणि जबाबदार नागरिकत्वाची पायाभरणी आहे. म्हणून मुलांना या विषयावर गप्प बसवण्याऐवजी बोलू द्यावे, प्रश्न विचारू द्यावेत आणि योग्य उत्तरे द्यावीत. कारण आपण आज त्यांना योग्य माहिती देण्यास नकार दिला, तर उद्या त्यांना चुकीची माहिती कोण देईल यावर आपले नियंत्रण असणार नाही. आणि मग दोष इंटरनेटचा, मोबाईलचा किंवा बदलत्या काळाचा देण्यात काहीच अर्थ उरणार नाही. मुलांच्या हातात माहिती येण्यापूर्वी त्यांना विवेक देणे शक्य होते; आता माहिती आली आहे. निदान विवेक तरी देऊ या. हाच खरा संस्कार, हाच खरा प्रतिबंध आणि हाच सुजाण समाजाचा पाया.