थांबा जरा! हा ८०च्या दशकातील फोटो आहे की एआयची करामत?

 थांबा जरा! हा ८०च्या दशकातील फोटो आहे की एआयची करामत?

८०चे दशक म्हटले की काळजात कुठेतरी जुनी आठवण हलते. दूरदर्शनवरची मोजकीच वाहिन्या, घरातला काळा-पांढरा टीव्ही, टेपरेकॉर्डरवर वाजणारी गाणी, सायकलवरून फिरणारे मित्र, लग्नसमारंभातले भलेमोठे फोटो आणि स्टुडिओत काढलेल्या छायाचित्रांमध्ये दिसणारे आखूड कॉलरचे शर्ट! त्या काळात फोटो काढणे हीसुद्धा एक घटना असायची. कॅमेरा कुणाकडे तरी असे, फिल्म संपण्याची काळजी असे आणि फोटो हातात येईपर्यंत आपण नेमके कसे दिसलो आहोत, याची उत्सुकता असे. आता मात्र काळ बदलला आहे. कॅमेरा खिशात आला आणि त्याच्याबरोबर कृत्रिम बुद्धिमत्ताही आली. त्यामुळे आज दोन-चार शब्द टाइप केले की आपण क्षणार्धात ८०च्या दशकात पोहोचतो! फक्त एक अडचण आहे—आपण तिथे प्रत्यक्ष गेलेलो नसतो!

सोशल मीडियावर सध्या जुन्या काळातील दिसणाऱ्या छायाचित्रांची रेलचेल आहे. कुणी स्वतःचा फोटो ‘१९८०मधला’ करून घेतो, कुणी आई-वडिलांना त्यांच्या तरुणपणात दाखवतो, तर कुणी संपूर्ण कुटुंबाला एखाद्या जुन्या वाड्याच्या अंगणात उभे करतो. फोटो इतका देखणा आणि वास्तवदर्शी असतो की, पाहणाऱ्याने एक क्षण डोळे चोळावेत! ‘अरे वा, काय फोटो आहे!’ असे म्हणण्याआधी एक प्रश्न विचारायला हवा—‘हा खरोखरचा आहे का?’ कारण एआयला आता आठवणी तयार करता येतात; पण आठवणींचा इतिहास तयार करता येत नाही, हे आपण विसरू लागलो आहोत.

पूर्वी खोटा फोटो तयार करायचा असेल तर बराच उद्योग करावा लागायचा. आता एआयसमोर आदेश द्या आणि काम तमाम. चेहरा जुना करा, कपडे जुने करा, घर जुने करा, गाडी जुनी करा आणि फोटोवर थोडीशी ‘फिल्म ग्रेन’ची पखरण करा. झाले! आपल्या हातात ८०च्या दशकाचा असा फोटो येतो की, त्या काळातील माणसालाही क्षणभर संभ्रम निर्माण व्हावा. म्हणजे पूर्वी माणूस फोटोसाठी पोझ द्यायचा; आता फोटो माणसासाठी इतिहास तयार करतो आहे!

गंमत इथेच संपत नाही. फोटो सुंदर दिसला की आपण त्याला सत्य समजतो. समाजमाध्यमांवर तर फोटो म्हणजे अंतिम पुरावा, अशी काहींची मानसिकता झाली आहे. मजकूर खोटा असू शकतो, बातमी खोटी असू शकते, व्यक्ती खोटी असू शकते; पण फोटो खोटा कसा असेल? हीच भोळी समजूत एआयच्या काळात सर्वांत मोठे संकट बनू शकते. कारण आता खोटे बोलणाऱ्याला एखादी बनावट कथा तयार करण्यासाठी मोठी मेहनत घेण्याची गरज नाही. एक विश्वासार्ह चेहरा, योग्य पार्श्वभूमी आणि एआयचा आदेश—इतकेच पुरेसे आहे.

आज आपण मजेने स्वतःला ८०च्या दशकात नेतो आहोत. उद्या कुणीतरी एखाद्या राजकीय नेत्याला अशा कार्यक्रमात दाखवेल, जिथे तो कधी गेला नव्हता. एखाद्या सामाजिक कार्यकर्त्याचा बनावट जुना फोटो तयार होईल. एखाद्या ऐतिहासिक घटनेचे काल्पनिक दृश्य ‘मूळ छायाचित्र’ म्हणून फिरवले जाईल. आणि मग सुरू होईल नेहमीचा तमाशा—फोटो व्हायरल, चर्चा व्हायरल, आरोप-प्रत्यारोप व्हायरल आणि शेवटी सत्य कुठेतरी कोपऱ्यात बसून स्वतःचीच समजूत घालत राहील!

यातील आणखी धोकादायक भाग म्हणजे बनावट फोटो कायमस्वरूपी बनावट वाटत नाही. काळ बदलला की आजचा एआय फोटो उद्या कोणाच्या तरी डिजिटल संग्रहात जाऊ शकतो. दहा वर्षांनी तोच फोटो एखाद्या ब्लॉगवर, पुस्तकात किंवा समाजमाध्यमावरील पोस्टमध्ये ‘ऐतिहासिक छायाचित्र’ म्हणून वापरला जाऊ शकतो. त्यानंतर पुढची पिढी त्याला खरे मानणार. म्हणजे आज आपण मनोरंजन म्हणून केलेली करामत उद्या इतिहासाची फसवणूक ठरू शकते.

यासाठी एआयवर बंदी घालावी, अशी मागणी करण्यापेक्षा एआयचा वापर करणाऱ्यांनी शहाणपण दाखवणे अधिक महत्त्वाचे आहे. एआयने तयार केलेला फोटो असेल तर तसे स्पष्ट लिहा. ‘एआय निर्मित’, ‘काल्पनिक पुनर्निर्मिती’ किंवा ‘डिजिटल क्रिएशन’ एवढी खूण केली तरी मोठा गैरसमज टाळता येऊ शकतो. पण समस्या अशी की आपल्याला फोटोपेक्षा त्याची सत्यता विकण्याची घाई अधिक असते. ‘हा माझ्या आजोबांचा जुना फोटो आहे’, ‘हा आमच्या गावचा १९८२ सालचा फोटो आहे’ असे लिहिले की पोस्टला भावनिक वजन मिळते. सत्य मात्र कुठेच नसते.

खरे तर एआय ही समस्या नाही; आपली अंधश्रद्धा ही समस्या आहे. तंत्रज्ञानाने आपल्याला चित्र निर्माण करण्याची ताकद दिली आहे, इतिहास बदलण्याची परवानगी नाही. कल्पना आणि वास्तव यांच्यातली रेषा पुसण्याचा उद्योग आपणच सुरू केला, तर दोष मशीनचा किती आणि आपला किती, हा प्रश्न विचारावा लागेल.

म्हणून पुढच्या वेळी मोबाईलवर एखादा झकास ८०च्या दशकातील फोटो दिसला आणि मन म्हणाले, ‘वा! काय दिवस होते!’—तेव्हा लगेच पुढे पाठवू नका. आधी थांबा. फोटो कुठून आला, त्याचा मूळ स्रोत काय, तो खरोखर त्या काळातील आहे का, याची चौकशी करा. कारण एआयच्या युगात खोट्याला आता जुनाट रंग, फिल्मचा पोत आणि विश्वासार्ह चेहरा मिळाला आहे.

आपण आठवणी जपायला हव्यात; बनावट आठवणींची निर्मिती करून इतिहासाला गोंधळात टाकायला नको. ८०च्या दशकात परत जाण्यासाठी एआयची गरज नाही—जुन्या आठवणी पुरेशा आहेत. पण त्या आठवणींच्या नावाखाली एआयने रंगवलेले चित्र सत्य म्हणून विकण्याचा उद्योग थांबला पाहिजे. फोटो जुना दिसतो म्हणून तो इतिहास होत नाही आणि तो आपल्या आजोबांसारखा दिसतो म्हणून आजोबांचाच ठरत नाही.

म्हणून पुढच्या वेळी एखादा ‘ऐतिहासिक’ फोटो पाहताना उत्साहाने अंगठा वर करण्याआधी बुद्धीचा दिवा लावा. कारण एआयच्या काळात फोटो पाहण्यापेक्षा फोटोवर संशय घेणे अधिक शहाणपणाचे ठरणार आहे. थांबा जरा! हा फोटो ८०च्या दशकातून आलेला नसेल; तो कदाचित तुमच्या मोबाईलमध्ये आजच जन्माला आलेला असेल!