श्रद्धेपलीकडे विचार करण्याची तयारी हवी

 श्रद्धेपलीकडे विचार करण्याची तयारी हवी

जात, धर्म, देवधर्म, राष्ट्र आणि अस्मिता—माणसाच्या भावविश्वातील या सर्वात संवेदनशील जागा. आणि नेमक्या याच जागांवर हात ठेवून लोकांना आपल्या ताब्यात घेणे सर्वात सोपे असते. ज्याला तर्काने पटवून देता येत नाही, त्याला भावना पेटवून सहज आपल्या बाजूला उभे करता येते. प्रश्न विचारणाऱ्या नागरिकाला अस्वस्थ करायचे असेल, तर त्याच्या विवेकाला उत्तर देण्याची गरज नसते; त्याच्या श्रद्धेला हात घातला की पुरे! मग तथ्य मागे पडते, पुरावे गौण ठरतात आणि घोषणा सत्याचा पर्याय बनतात.

सर्वात गंभीर बाब अशी की, लोकांना मूर्ख बनवणे अवघड नसते; पण आपण मूर्ख बनवले गेलो आहोत, हे त्यांना पटवून देणे महाकठीण असते. कारण फसवणूक झाल्याचे मान्य करणे म्हणजे केवळ एखादी चूक मान्य करणे नव्हे. अनेकदा ते स्वतःच्या बुद्धीवर, निर्णयक्षमतेवर आणि वर्षानुवर्षे जपलेल्या विश्वासावर प्रश्नचिन्ह उभे करण्यासारखे असते. माणूस चुकीचा ठरलो हे मान्य करण्यापेक्षा चुकीच्या भूमिकेचे समर्थन करत राहणे पसंत करतो. हीच मानसिकता भावनिक राजकारणाची सर्वात मोठी ताकद आहे.

आपल्याला जे पटते तेच सत्य आणि जे पटत नाही ते असत्य, अशी सोयीस्कर मानसिकता समाजात वाढत चालली आहे. ‘कन्फर्मेशन बायस’ ही मानसशास्त्रीय प्रवृत्ती त्यामागे काम करते. आपल्या मताला पुष्टी देणारी माहिती आपण आनंदाने स्वीकारतो; विरोधातील पुरावा समोर आला की त्याच्यावरच संशय घेतो. आपल्या श्रद्धेच्या विरोधात विज्ञान बोलत असेल, तर विज्ञान चुकीचे! आपल्या राजकीय भूमिकेला विरोध करणारी आकडेवारी असेल, तर आकडेवारी बनावट! आपल्या समूहाच्या चुकीकडे बोट दाखवले तर बोट दाखवणारा शत्रू! हा तर्क नव्हे; हा पूर्वग्रहांचा किल्ला आहे.

आणखी धोकादायक गोष्ट म्हणजे माणूस हळूहळू स्वतःची स्वतंत्र ओळख विसरून समूहाची ओळख स्वीकारतो. ‘मी कोण आहे?’ या प्रश्नाचे उत्तर तो ‘मी अमुक धर्माचा’, ‘मी अमुक जातीचा’, ‘मी अमुक पक्षाचा’, ‘मी अमुक विचारांचा’ असे देऊ लागतो. मग त्या समूहावर टीका झाली की त्याला ती स्वतःवरील हल्ल्यासारखी वाटते. समूह चुकीचा असण्याची शक्यता स्वीकारण्याची मानसिक ताकद कमी होते. विवेक व्यक्तीचा राहात नाही; तो समूहाच्या परवानगीवर चालू लागतो.

यातूनच ‘ग्रुपथिंक’ जन्माला येते. सगळे एका दिशेने धावत असतील, तर आपणही त्याच दिशेने धावायचे; का धावतोय, हे विचारायचे नाही. प्रश्न विचारणारा लगेच संशयित ठरतो. असहमती म्हणजे शत्रुत्व, चिकित्सा म्हणजे अवमान आणि तर्क म्हणजे विरोध—अशी विकृत समीकरणे तयार केली जातात. समाजात प्रश्न विचारणाऱ्यांची संख्या कमी झाली की सत्तेला, धार्मिक ठेकेदारांना, जातीय नेतृत्वाला आणि भावनिक मुद्द्यांवर राजकारण करणाऱ्यांना मोकळे रान मिळते.

लोकांच्या भावनांशी खेळणाऱ्यांना हे चांगलेच ठाऊक असते. बेरोजगारीचा प्रश्न कठीण आहे, महागाईचे उत्तर कठीण आहे, शिक्षण आणि आरोग्यव्यवस्थेतील त्रुटी दूर करणे कठीण आहे; पण एखाद्या समूहाविषयी संताप निर्माण करणे? ते तुलनेने सोपे! विकासाचा हिशेब मागणाऱ्या नागरिकाला भावनेच्या रणांगणात ओढले की मूलभूत प्रश्न बाजूला पडतात. मग नागरिक प्रश्न विचारत नाही; तो घोषणा देतो. तो उत्तर मागत नाही; तो कोणाच्या तरी बाजूने उभा राहतो. आणि याच क्षणी लोकशाहीतील नागरिकाचे रूपांतर अंध समर्थकात होते.

परंतु दोष केवळ लोकांचा नाही. प्रश्न विचारण्याची संस्कृती निर्माण करण्यात समाज, माध्यमे, शिक्षणव्यवस्था आणि सार्वजनिक नेतृत्व यांचीही मोठी जबाबदारी आहे. ज्या समाजात प्रश्न विचारणे उद्धटपणा समजले जाते, शंका घेणे पाप मानले जाते आणि पुरावा मागणे म्हणजे श्रद्धेचा अपमान ठरतो, त्या समाजात अंधश्रद्धा आणि वैचारिक गुलामगिरी वाढणारच. ज्या समाजात मुलांना ‘हे असेच आहे’ असे सांगितले जाते पण ‘का?’ विचारण्याची संधी दिली जात नाही, तिथे विवेकशील नागरिक कसे घडणार?

मात्र याचा अर्थ श्रद्धा ठेवणारा प्रत्येक माणूस अविवेकी आणि प्रश्न विचारणारा प्रत्येक माणूस विवेकी, असा सोपा निष्कर्षही काढता येणार नाही. माणसाला श्रद्धेची गरज असू शकते; समूहाशी जोडलेपणाचीही गरज असू शकते. पण श्रद्धेपेक्षा सत्य मोठे आणि समूहापेक्षा विवेक मोठा असला पाहिजे. आपला विश्वास आणि वस्तुस्थिती यांच्यात संघर्ष झाला, तर वस्तुस्थिती स्वीकारण्याचे धैर्य असले पाहिजे. ‘माझे मत चुकीचे असू शकते’ हे वाक्य उच्चारण्याइतका बौद्धिक प्रामाणिकपणा समाजात निर्माण झाला पाहिजे.

एखाद्याची चूक दाखवताना त्याचा अपमान करणे हा विवेकवाद नाही. उलट, अपमानामुळे तो आपल्या जुन्या विचारांमध्ये आणखी घट्ट अडकू शकतो. म्हणूनच अंधश्रद्धा, द्वेष, खोटा प्रचार आणि दिशाभूल यांच्याविरोधातील लढा हा तर्काचा असला पाहिजे; व्यक्तीच्या अपमानाचा नव्हे. पुरावे द्या, प्रश्न विचारा, संवाद साधा; पण खोट्याला सत्याचा दर्जा देऊ नका.

आज सर्वात मोठा धोका एखाद्या एका विचारसरणीकडून नाही; तर विचार करण्याची प्रक्रियाच थांबण्यापासून आहे. कोणत्याही झेंड्याखाली उभे राहण्यापूर्वी त्या झेंड्यामागे काय आहे, कोणाला त्याचा फायदा होतो, कोणते प्रश्न झाकले जात आहेत आणि उपलब्ध पुरावे काय सांगतात, हे विचारण्याची सवय लागली पाहिजे. धर्माच्या नावावर असो, जातीच्या नावावर असो, राष्ट्राच्या नावावर असो किंवा कोणत्याही राजकीय विचाराच्या नावावर—माणसाच्या विवेकाला गहाण ठेवण्याचा अधिकार कुणालाही नाही.

कारण शेवटी देशाला अंध भक्तांची नव्हे, तर जागरूक नागरिकांची गरज असते. श्रद्धाळू नागरिक चालतील; पण विवेकहीन नागरिक धोकादायक ठरतात. मतभिन्नता चालेल; पण प्रश्न विचारण्याची भीती चालणार नाही. आपले मत बदलणे पराभव नाही, तर सत्याच्या जवळ जाण्याची संधी आहे. स्वतःची चूक मान्य करणे अपमान नाही, तर बौद्धिक प्रगल्भतेचे लक्षण आहे.

भावना विकणाऱ्यांचा बाजार तेव्हाच बंद होईल, जेव्हा नागरिक भावनेच्या किंमतीत विवेक विकणे थांबवतील. आणि मानसिक गुलामगिरीची साखळी तेव्हाच तुटेल, जेव्हा माणूस पहिल्यांदा आपल्या समूहाला नव्हे, तर स्वतःच्या बुद्धीला प्रश्न विचारेल—‘मला हे खरे का वाटते?’

याच एका प्रश्नात वैचारिक स्वातंत्र्याची सुरुवात दडलेली आहे.