GDP आणि GVA : अर्थव्यवस्थेच्या आरोग्याचे दोन वेगळे आरसे

 GDP आणि GVA : अर्थव्यवस्थेच्या आरोग्याचे दोन वेगळे आरसे

देशाच्या अर्थव्यवस्थेची स्थिती समजून घेताना ‘जीडीपी’ म्हणजेच सकल देशांतर्गत उत्पादन हा शब्द वारंवार कानावर पडतो. आर्थिक विकासाचा वेग, सरकारची कामगिरी, उद्योगांची स्थिती आणि देशाच्या प्रगतीचे चित्र मांडताना जीडीपीचा आधार घेतला जातो. मात्र, अर्थव्यवस्थेचे खरे स्वरूप केवळ जीडीपीच्या आकड्यांतून समजत नाही. त्यामागे ‘जीव्हीए’ म्हणजेच सकल मूल्यवर्धन ही तितकीच महत्त्वाची संकल्पना आहे. जीडीपी आणि जीव्हीए हे दोन्ही आर्थिक आरोग्य मोजण्याची साधने असली, तरी त्यांचा दृष्टिकोन वेगळा आहे. त्यामुळे या दोन्ही आकड्यांकडे समतोलपणे पाहणे आवश्यक ठरते.

जीव्हीए म्हणजे देशातील विविध आर्थिक क्षेत्रांनी प्रत्यक्षात निर्माण केलेले मूल्य. शेती, उद्योग आणि सेवा या क्षेत्रांनी उत्पादन प्रक्रियेत किती मूल्याची भर घातली, हे जीव्हीएच्या माध्यमातून समजते. उदाहरणार्थ, एखाद्या कारखान्याने तयार केलेल्या वस्तूची किंमत आणि त्या वस्तूच्या निर्मितीसाठी वापरलेल्या कच्च्या मालाची किंमत यातील फरक म्हणजे त्या उत्पादनातून निर्माण झालेले मूल्यवर्धन. अशा प्रकारे अर्थव्यवस्थेतील प्रत्येक क्षेत्राचे योगदान मोजून एकूण जीव्हीए निश्चित केला जातो. त्यामुळे अर्थव्यवस्थेतील कोणते क्षेत्र वेगाने वाढत आहे आणि कोणते क्षेत्र मागे पडत आहे, याचा अधिक स्पष्ट अंदाज जीव्हीएतून येतो.

जीडीपीची गणना करताना जीव्हीएमध्ये निव्वळ उत्पादन करांची भर घातली जाते आणि अनुदानांचा परिणाम वजा केला जातो. साध्या भाषेत सांगायचे तर, जीव्हीए अर्थव्यवस्थेने निर्माण केलेल्या मूल्याची बाजू दाखवतो, तर जीडीपी बाजारातील अंतिम उत्पादनाच्या मूल्याचे अधिक व्यापक चित्र मांडतो. त्यामुळे दोन्ही आकडे एकसारखे असतीलच असे नाही. सरकारच्या करधोरणात किंवा अनुदानांच्या रचनेत बदल झाल्यास जीडीपी आणि जीव्हीएच्या वाढीच्या दरात फरक दिसू शकतो.

याच कारणामुळे जीडीपी वाढला म्हणजे अर्थव्यवस्थेतील प्रत्येक क्षेत्राची स्थिती चांगली आहे, असा सरळ निष्कर्ष काढणे धोकादायक ठरते. जीडीपीचा आकडा मजबूत असला, तरी एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील उत्पादन, रोजगार किंवा उत्पन्नाची स्थिती कमकुवत असू शकते. उलट, जीव्हीएच्या आकडेवारीतून अर्थव्यवस्थेच्या उत्पादनक्षम पायाची अधिक बारकाईने तपासणी करता येते. शेतीची वाढ मंदावली आहे की उद्योगाला चालना मिळत आहे, सेवा क्षेत्राची कामगिरी किती आहे, याची कल्पना जीव्हीए अधिक प्रभावीपणे देतो.

तथापि, जीव्हीएला जीडीपीपेक्षा अधिक महत्त्व देणेही योग्य ठरणार नाही. देशाच्या आर्थिक वाढीचा आंतरराष्ट्रीय तुलनेसाठी, धोरणनिर्मितीसाठी आणि व्यापक आर्थिक चित्र समजून घेण्यासाठी जीडीपी हा महत्त्वाचा निर्देशांक आहे. सरकारी खर्च, गुंतवणूक, उपभोग, निर्यात-आयात आणि कररचना यांसारख्या घटकांचा व्यापक परिणाम जीडीपीमध्ये प्रतिबिंबित होतो. म्हणूनच जीडीपी हा अर्थव्यवस्थेचा ‘एकूण आकार आणि गती’ समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा, तर जीव्हीए हा ‘मूल्य कुठे आणि कसे निर्माण झाले’ हे समजण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.

आजच्या काळात केवळ जीडीपीच्या वाढीचा दर पाहून आर्थिक प्रगतीचे मूल्यमापन करणे पुरेसे नाही. आर्थिक वाढीबरोबर रोजगारनिर्मिती होत आहे का, उत्पादनक्षमता वाढत आहे का, ग्रामीण आणि शहरी अर्थव्यवस्थेत सुधारणा होत आहे का, उद्योग व सेवा क्षेत्राचा विस्तार किती आहे, हेही पाहणे गरजेचे आहे. जीडीपी आणि जीव्हीए या दोन्ही आकडेवारीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास या प्रश्नांची उत्तरे अधिक वास्तववादी पद्धतीने मिळू शकतात.

म्हणूनच जीडीपी आणि जीव्हीए यांच्यात श्रेष्ठ-कनिष्ठ असा संबंध शोधण्याऐवजी त्यांना अर्थव्यवस्थेच्या दोन वेगवेगळ्या आरशांप्रमाणे पाहिले पाहिजे. जीडीपी देशाच्या आर्थिक हालचालींचे व्यापक चित्र दाखवतो, तर जीव्हीए त्या हालचालींच्या आत डोकावून विविध क्षेत्रांचे योगदान स्पष्ट करतो. आर्थिक धोरण ठरविणाऱ्या सरकारपासून ते देशाच्या आर्थिक स्थितीचे विश्लेषण करणाऱ्या सामान्य नागरिकापर्यंत सर्वांनी या दोन्ही निर्देशांकांकडे एकत्रितपणे पाहणे आवश्यक आहे. कारण अर्थव्यवस्था किती वेगाने वाढते हे महत्त्वाचे असले, तरी ती वाढ नेमकी कुठून येते आणि तिचा पाया किती मजबूत आहे, हे त्याहून अधिक महत्त्वाचे आहे.