नारद उवाच

  भीतीच्या सावटाखालील भक्ती : श्रद्धेचा बदलता चेहरा आजकाल देवाची भक्ती, श्रद्धा, उपासना, व्रत-वैकल्ये, मंदिरदर्शन, यात्रा, महाराजांचे प्रवचन, कीर्तन-भजन या सर्व धार्मिक कृतींच्या मागे खरी भावना कोणती आहे, हा प्रश्न अधिक तीव्रतेने समोर येत आहे. बाह्य स्वरूपावरून पाहिले तर धर्माचे आचरण वाढल्यासारखे दिसते; मंदिरांमध्ये प्रचंड गर्दी, यात्रांना उसळणारे लोंढे, सत्संगांना मिळणारा प्रतिसाद, सोशल मीडियावर सतत शेअर होणारे धार्मिक संदेश – हे सर्व पाहून आपण म्हणू शकतो की समाज अधिक धार्मिक झाला आहे. पण या धार्मिकतेच्या मुळाशी खरोखरच नितळ श्रद्धा आहे का, की भीती, असुरक्षितता आणि नैराश्य यांचे सावट आहे? आजच्या वास्तवाचा प्रामाणिक विचार केला तर जाणवते की अनेकदा भक्ती ही प्रेमातून नव्हे तर भीतीतून जन्म घेत आहे. पूर्वीच्या काळात श्रद्धा ही जीवनशैलीचा भाग होती. देव म्हणजे कुटुंबातील एक सदस्य, सुख-दुःखाचा साक्षीदार, मार्गदर्शक आणि आधार. देवाशी संवाद हा भीतीचा नव्हे तर आपुलकीचा असे. संकटात देवाला हाक मारली जाई, पण ती हाक विश्वासाची असे; “तू आहेस ना” या भावनेची. आज मात्र परिस्थिती वेगळी दिसते. “देव रागा...

 शिखरावरून स्वत्वाकडे: अरिजितचा अलिप्ततेचा निर्णय बॉलिवूडचा अत्यंत लोकप्रिय आणि काळजाला भिडणारा आवाज, अरिजीत सिंग यांनी त्यांच्या प्लेबॅक गायकीतील कारकीर्दीत एक धक्कादायक निर्णय घेतला आहे — त्यांनी आता यापुढे कोणतेही नवीन चित्रपट गाण्यांचे काम स्वीकारणार नसल्याचे जाहीर केले आहे. त्यांच्या चाहत्यांना आणि संगीतविश्वाला हा निर्णय आश्चर्यकारक आणि भावनिक दोन्ही वाटतो आहे. यशाच्या सर्वोच्च शिखरावर उभे राहिल्यावर मनुष्याने पुढे कोणता मार्ग निवडावा, हा प्रश्न तितकाच गुंतागुंतीचा आणि तितकाच वैयक्तिक असतो. बाहेरून पाहताना त्या शिखरावर फक्त प्रकाशझोत, टाळ्यांचा कडकडाट आणि कौतुकाची उधळण दिसते; पण त्या प्रकाशाच्या वर्तुळाबाहेर उभा असलेला माणूस मात्र अनेकदा स्वतःच्या सावलीशी दोन हात करत असतो. अशा वेळी जर एखादा कलाकार, एखादा यशस्वी व्यक्तिमत्त्व, अचानक अलिप्ततेचा, मागे सरकण्याचा किंवा स्वतःकडे वळण्याचा निर्णय घेतो, तर समाज त्याकडे कुतूहलाने, काही वेळा संशयाने आणि बऱ्याचदा नाराजीने पाहतो. “इतकं काही मिळाल्यावर अजून काय हवं?” हा प्रश्न त्याच्या दिशेने फेकला जातो. पण कदाचित तो प्रश्न उलट असायला हवा—...

  मराठी भाषा दिन : महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशाची जिवंत ओळख !!लाभले आम्हास भाग्य बोलतो मराठी   जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी   धर्म , पंथ , जात एक जाणतो मराठी!! आज मराठी भाषा गौरव दिन  दरवर्षी २७ फेब्रुवारी रोजी प्रसिद्ध कवी कुसुमाग्रज (विष्णू वामन शिरवाडकर) यांच्या जन्मदिनी साजरा केला जातो. हा दिवस मराठी भाषेची समृद्धी, संस्कृती आणि साहित्याचा गौरव करण्यासाठी, तसेच भाषा संवर्धनाचा संदेश देण्यासाठी साजरा केला  जातो  मराठी ही भाषा केवळ महाराष्ट्रातील लोकांची मातृभाषा किंवा एक  बोली नसून भारतीय भाषासंपदेतील एक समृद्ध, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि बौद्धिक परंपरेची साक्ष आहे. तिचा प्रत्येक शब्द, प्रत्येक वाक्य, प्रत्येक गेय, काव्य किंवा नाटक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आत्म्याची जाणीव देतो. मराठी भाषेचा गौरवाचा दिवस म्हणजे मराठी भाषा दिन, जो प्रत्येक वर्षी 27 फेब्रुवारी रोजी साजरा केला जातो. हा दिवस फक्त औपचारिक उत्सव म्हणून नाही, तर भाषेच्या अस्तित्वाचा, तिच्या प्रभावाचा आणि भविष्यातील संधी‑धोक्यांचा विचार करण्याचा एक व्यापक व्यासपीठ आहे. मराठी भाषा...

 युवकांच्या हाती काम आहे” या भ्रमामागचं वास्तव : असुरक्षिततेत अडकलेली आशा आणि आत्मनिर्भरतेची कसरत भारत हा युवकांचा देश आहे, हे वाक्य आता केवळ भाषणांत किंवा अहवालांत मर्यादित राहिलेलं नाही, तर ते आपल्या सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय चर्चेचं मध्यवर्ती सूत्र बनलं आहे. देशाच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे दोन-तृतीयांश लोकसंख्या ३५ वर्षांखालील आहे, ही बाब भारतासाठी मोठी संधी मानली जाते. ‘लोकसंख्येचा लाभ’ (Demographic Dividend) हा शब्द गेल्या काही वर्षांत सातत्याने वापरला जातो. मात्र या लाभाचं रूपांतर प्रत्यक्ष आर्थिक व सामाजिक प्रगतीत होण्यासाठी युवकांच्या हाती असलेलं काम कोणत्या स्वरूपाचं आहे, हे तपासणं अत्यंत आवश्यक ठरतं. आज वरवर पाहता युवकांच्या हाती काम आहे असं वाटत असलं, तरी त्या कामामागची अस्थिरता, अनिश्चितता आणि असुरक्षितता ही गंभीर चिंतेची बाब बनली आहे. आजचा भारतीय युवक हा पूर्वीच्या पिढ्यांपेक्षा वेगळ्या परिस्थितीत उभा आहे. एकीकडे त्याच्यासमोर शिक्षणाच्या, माहितीच्या आणि तंत्रज्ञानाच्या असंख्य संधी उपलब्ध आहेत; तर दुसरीकडे स्थिर, सुरक्षित आणि सन्मानजनक रोजगाराच्या संधी मात्र झपाट्या...

  सोशल मीडिया सांत्वन : औपचारिकतेचा सोपा मार्ग की भावनांचा अपमान? स्मार्टफोनच्या सुळसुळाटानंतर आपल्या आयुष्यात अनेक गोष्टी झपाट्याने बदलल्या. संवादाची पद्धत बदलली, नात्यांचा आविष्कार बदलला, भावना व्यक्त करण्याचे मार्ग बदलले. पूर्वी पत्रातून, प्रत्यक्ष भेटीतून, डोळ्यात डोळे घालून बोलण्यातून व्यक्त होणाऱ्या भावना आता दोन-चार शब्दांच्या मेसेजमध्ये सामावल्या जातात. वाढदिवस असो, लग्नाची वर्षगाठ असो, अभिनंदन असो किंवा दुःखद प्रसंग — सर्व काही एका क्लिकवर आटोपते. या बदलत्या प्रवाहात “सोशल मीडिया सांत्वन” हा एक नवा ट्रेंड म्हणून रुळला आहे. एखाद्या व्यक्तीच्या आयुष्यात दुःखद घटना घडली की लगेच ग्रुपवर किंवा वैयक्तिक चॅटवर “ओम शांती”, “भावपूर्ण श्रद्धांजली”, “Rest in Peace” असे ठराविक शब्द टाईप करून पाठवले की आपले कर्तव्य संपले, अशी एक समजूत तयार झाली आहे. या प्रवाहाकडे पाहताना प्रश्न पडतो — हे खरे सांत्वन आहे की केवळ औपचारिकतेचा सोपा मार्ग? सांत्वन ही केवळ शब्दांची देवाणघेवाण नसते; ती भावनांची देवाणघेवाण असते. दुःखात असलेल्या व्यक्तीच्या पाठीवर हलकेच ठेवलेला हात, शांतपणे शेजारी बसून राहणे, “...

  नातीगोती : कालच्या ओव्यातून आजच्या वेगवान जगात  एकेकाळी “नातीगोती” हा शब्द उच्चारला की मनात उभं राहत असे ते एक मोठं, विस्तीर्ण, माणसांनी भरलेलं घर. अंगणात तुळशीवृंदावन, ओसरीवर पाटावर बसलेले आजोबा, स्वयंपाकघरात फुलणारा वाफाळता भात, आणि घरभर धावणारी लेकरं—हे सगळं म्हणजे नात्यांचं जिवंत विश्व. त्या काळात नाती ही केवळ रक्ताच्या नात्यांनी मर्यादित नव्हती; शेजारी, गावकरी, शाळामास्तर, वाडीतील काका—सगळेच आपल्या जगण्याचा भाग होते. नाती जपण्यासाठी वेगळा दिवस, वेगळी पोस्ट, वेगळा स्टेटस लागत नव्हता; ती रोजच्या श्वासात होती, रोजच्या भाकरीत होती, रोजच्या श्रमात आणि आनंदात मिसळलेली होती. आजच्या वेगवान, धावत्या, तंत्रज्ञानाच्या चक्रात अडकलेल्या जीवनात मात्र नात्यांचा अर्थ, स्वरूप आणि स्पर्श बदलला आहे. बदल हा अपरिहार्य असतो; पण त्या बदलात हरवत चाललेली ऊब, संवादाची सवय आणि एकमेकांसाठी उभं राहण्याची तयारी—यावर पुन्हा विचार करायला हवा. पूर्वीची घरं मोठी असायची—केवळ बांधकामाने नाही, तर मनानेही. संयुक्त कुटुंब ही व्यवस्था अनेकदा कष्टाची असे, मतभेद असत, भांडणंही होत; पण त्या सगळ्यांवर मात करणारी ए...

  “दिसत नाही म्हणून दुर्लक्षित? भारतातील मानसिक आजार आणि कल्याणकारी योजनांची अपूर्णता” भारताने आर्थिक, तांत्रिक आणि सामाजिक प्रगतीच्या अनेक पायऱ्या गाठल्या असल्या तरी आरोग्य व्यवस्थेतील एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग अजूनही दुर्लक्षित राहिला आहे—तो म्हणजे मानसिक आरोग्य. शारीरिक आजारांप्रमाणे स्पष्ट लक्षणे न दिसणारे मानसिक आजार आजही समाजात गैरसमज, भीती आणि कलंकाच्या जाळ्यात अडकलेले आहेत. त्याहून गंभीर बाब म्हणजे, केंद्र व राज्य सरकारांच्या अनेक कल्याणकारी योजनांमध्ये मानसिक आजारांना आजही पुरेसे स्थान मिळालेले नाही. “आजारी” असतानाही लाखो मानसिक रुग्ण कागदोपत्री निरोगी ठरवले जातात आणि त्यामुळे सरकारी मदत, विमा संरक्षण व सामाजिक आधारापासून वंचित राहतात. मानसिक आजार ही कोणतीही लक्झरी समस्या नाही, किंवा फक्त शहरी मध्यमवर्गापुरती मर्यादित बाबही नाही. जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार भारतात सुमारे १५ टक्के लोकसंख्या कोणत्या ना कोणत्या मानसिक आजाराने ग्रस्त आहे. नैराश्य, चिंता विकार, बायपोलर डिसऑर्डर, स्किझोफ्रेनिया, व्यसनाधीनता, पोस्ट ट्रॉमॅटिक स्ट्रेस डिसऑर्डर (PTSD) यांसारख्या आजारांचा थेट परिणाम व्य...

 प्रबंधाच्या पलीकडे – प्रबंध नव्हे, परिवर्तनाला पीएच.डी.!  भारतातील उच्च शिक्षण व्यवस्थेत पीएच.डी. ही पदवी आजही सर्वोच्च शैक्षणिक शिखर मानली जाते; परंतु या शिखरावर पोहोचण्याचा मार्ग प्रामुख्याने ‘प्रबंध’ या एकाच निकषावर अवलंबून आहे. संशोधन म्हणजे ग्रंथालयात बसून संदर्भ गोळा करणे, सिद्धांत मांडणे, विद्यमान साहित्याचे विश्लेषण करणे आणि त्यातून निष्कर्ष काढणे—ही पारंपरिक चौकट इतकी घट्ट बसली आहे की प्रत्यक्ष जीवनात घडणारे शोध, उद्योगातील नवकल्पना, तंत्रज्ञानातील उपयोगी सुधारणा किंवा समाजोपयोगी प्रयोग यांना ‘शैक्षणिक संशोधन’ म्हणून मान्यता देताना आपण संकोच करतो. ज्ञाननिर्मितीची व्याख्या प्रबंधापुरती मर्यादित ठेवली गेली आहे. परिणामी विद्यापीठांच्या भिंतींच्या आत निर्माण होणारे ज्ञान आणि समाजाच्या प्रत्यक्ष गरजा यांच्यातील दरी वाढत चालली आहे. जग वेगाने बदलत असताना, नव्या तंत्रज्ञानाच्या लाटांनी अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप पालटत असताना आणि जागतिक स्पर्धेत टिकून राहण्यासाठी नवोन्मेष ही अपरिहार्यता ठरत असताना, ‘पीएच.डी. म्हणजे प्रबंध’ ही समजूत आपण पुनर्विचाराच्या पातळीवर आणली पाहिजे. चीनने का...

  ब्रेन ड्रेन : संधींच्या शोधात हरवणारी राष्ट्रीय संपत्ती भारताला सध्या भेडसावणाऱ्या अनेक सामाजिक-आर्थिक प्रश्नांमध्ये ‘ब्रेन ड्रेन’ ही समस्या अत्यंत महत्त्वाची ठरत आहे. एका बाजूला आपण जगातील सर्वात तरुण देश असल्याचा अभिमान बाळगतो, तर दुसऱ्या बाजूला हाच तरुण, बुद्धिमान आणि कुशल वर्ग मोठ्या प्रमाणावर परदेशाच्या दिशेने वाटचाल करताना दिसतो. आपल्या देशाची महाप्रचंड लोकसंख्या, त्यातील नैसर्गिक बुद्धिमत्ता, विविध क्षेत्रांत चमकणारी गुणवत्ता आणि नवसर्जनशीलतेची ताकद पाहता अशा प्रकारचे स्थलांतर फार मोठी समस्या ठरू नये असे वाटते; कारण ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ ही आपलीच शिकवण आहे. संपूर्ण विश्व एक कुटुंब आहे, अशी व्यापक दृष्टी आपल्याला आपल्या परंपरेतून लाभली आहे. परंतु आज जेव्हा लाखो तरुण उच्च शिक्षणासाठी, नोकरीसाठी आणि स्थैर्यासाठी कायमचे परदेशात स्थायिक होऊ लागतात, तेव्हा या प्रवाहाचा आपल्या देशाच्या अर्थकारणावर, संशोधनक्षेत्रावर, सामाजिक रचनेवर आणि भविष्यातील विकासदिशेवर नेमका काय परिणाम होतो, हा प्रश्न अधिक तीव्रतेने पुढे येतो. ‘ब्रेन ड्रेन’ हा शब्द भारतात सत्तरच्या दशकात विशेष चर्चेत आला. त्या...

  भारतामधील स्टार्टअप्स : स्वप्न, संधी आणि वास्तवाचा शोध गेल्या दशकात भारताने “स्टार्टअप राष्ट्र” म्हणून स्वतःची एक वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. डिजिटल क्रांती, इंटरनेटचा वाढता प्रसार, मोबाईल वापरकर्त्यांची प्रचंड संख्या, तरुण लोकसंख्या आणि धोरणात्मक पातळीवर सरकारने दिलेला पाठिंबा या सगळ्यांच्या संगमातून भारतात स्टार्टअप्सची एक लाट उसळली. आज भारत जगातील सर्वात मोठ्या स्टार्टअप परिसंस्थांपैकी एक मानला जातो. अमेरिकेनंतर आणि चीननंतर भारताचा क्रमांक लागतो, अशी विविध जागतिक अहवालांमध्ये नोंद आहे. २०१६ मध्ये ‘स्टार्टअप इंडिया’ उपक्रमाची घोषणा झाल्यानंतर या क्षेत्राला अधिक वेग आला. २०२४ पर्यंत देशात अधिकृतपणे नोंदणीकृत स्टार्टअप्सची संख्या एक लाखाहून अधिक झाल्याचे उद्योग व अंतर्गत व्यापार प्रोत्साहन विभागाच्या आकडेवारीतून स्पष्ट झाले आहे. ही संख्या केवळ आकडेवारी नाही; ती नव्या भारताच्या आकांक्षांची, धाडसाची आणि प्रयोगशीलतेची साक्ष आहे. भारतातील स्टार्टअप चळवळीचा केंद्रबिंदू म्हणजे तरुणाई. भारताची सरासरी वय २८-२९ वर्षांच्या आसपास आहे, जे अनेक विकसित देशांच्या तुलनेत खूपच कमी आहे. ही तरुण लो...

  शिक्षण, नवोपक्रम आणि पेटंट संस्कृतीकडे भारताचा प्रवास  भारत हा तरुणाईचा देश आहे, अशी ओळख जगभरात निर्माण झाली आहे. लोकसंख्येच्या रचनेत मोठा हिस्सा तरुणांचा असल्यामुळे आपल्या देशाकडे अपार मानवी संपत्ती आहे. मात्र ही संपत्ती केवळ संख्येच्या बळावर उपयोगी पडत नाही; तिचे ज्ञान, कौशल्य, संशोधनवृत्ती आणि नवोपक्रमक्षमतेत रूपांतर झाले तरच ती राष्ट्रनिर्मितीची खरी ताकद ठरते. याच संदर्भात शिक्षण आणि पेटंट संस्कृतीचा विचार करणे अत्यंत आवश्यक ठरते. शिक्षण ही केवळ नोकरी मिळवण्याची प्रक्रिया नसून ती विचारांची, सर्जनशीलतेची आणि समस्यांना नवे उपाय शोधण्याची प्रक्रिया आहे. पेटंट ही त्या सर्जनशीलतेला कायदेशीर मान्यता देणारी व्यवस्था आहे. भारताच्या विकासप्रवासात या दोन्ही घटकांचा परस्परांशी घट्ट संबंध आहे. आज जगाची अर्थव्यवस्था ज्ञानाधिष्ठित झाली आहे. उद्योग, शेती, आरोग्य, माहिती-तंत्रज्ञान, जैवतंत्रज्ञान, औषधनिर्मिती, अवकाश संशोधन अशा प्रत्येक क्षेत्रात संशोधन आणि नवकल्पना यांना प्राधान्य आहे. ज्या देशांनी शिक्षण व्यवस्थेला संशोधनाभिमुख केले आणि पेटंट संस्कृतीला चालना दिली, ते देश आर्थिकदृष्ट्य...

 रेडीमेड मानसिकतेचा समाज : एआय समिटपासून आपल्या घरापर्यंतचा प्रवास नवी दिल्लीतील India AI Impact Summit 2026 मध्ये काही दिवसांपूर्वी घडलेली घटना अनेकांसाठी केवळ एका विद्यापीठाच्या प्रदर्शनातील वाद म्हणून समोर आली. Galgotias University च्या स्टॉलवर “Orion” नावाने सादर करण्यात आलेला रोबोटिक डॉग काही तासांतच चर्चेचा विषय ठरला. तांत्रिक जाणकारांनी निदर्शनास आणून दिले की तो प्रत्यक्षात चीनमधील Unitree Robotics या कंपनीचा बाजारात उपलब्ध असलेला Unitree Go2 मॉडेल आहे. विद्यापीठाने नंतर स्पष्टीकरण दिले की त्यांनी स्वतः विकसित केल्याचा औपचारिक दावा केलेला नव्हता; तरीही या घटनेने एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न उपस्थित केला—आपण नेमकं काय सादर करतो आहोत आणि काय निर्माण करतो आहोत? ही घटना केवळ एका संस्थेची चूक मानून विसरून जाणं सोपं आहे; पण जर आपण प्रामाणिकपणे आरशात पाहिलं, तर ही केवळ एका स्टॉलची गोष्ट नाही, तर आपल्या समाजाच्या खोलवर रुतलेल्या रेडीमेड मानसिकतेचं प्रतीक आहे. आपण मुलांना लहानपणापासून सांगतो की सर्जनशील व्हा, वेगळं विचार करा, स्वतः काहीतरी बनवा. पण प्रत्यक्षात घराघरांत काय घडतं? शाळेत वि...

  आजाराच्या निमित्तानं उलगडणारं आपला  सामाजिक चेहरा    आपल्याकडं दवाखान्यात अॅडमिट होणं ही केवळ वैद्यकीय घटना नसते; ती एक सामाजिक प्रसंग ठरते. एखादा रुग्ण रुग्णालयात दाखल झाला की त्याच्या आजारापेक्षा मोठी चर्चा सुरू होते ती “काय झालं?”, “कधीपासून त्रास होता?”, “डॉक्टर कोण आहेत?”, “खर्च किती येतोय?” अशा प्रश्नांची. आजार जणू निमित्त ठरतो आणि दवाखान्याची खोली एका वेगळ्याच सामाजिक सोहळ्याचं केंद्र बनते. आपुलकी, काळजी, माणुसकी या सगळ्या भावना या प्रसंगात असतात; पण त्याचबरोबर अतिरेक, दिखाऊपणा, अनाहूत गर्दी आणि संवेदनशीलतेचा अभावही दिसून येतो. म्हणूनच या प्रवृत्तीचा विचार करताना तिच्या दोन्ही बाजू समजून घेणं आवश्यक आहे. भारतीय समाजात नात्यांना आणि सामूहिकतेला मोठं महत्त्व आहे. कुटुंब ही केवळ आई-वडील आणि मुलं इतकी मर्यादित संकल्पना नसून, काका-काकू, मामा-मामी, आत्या, चुलत-भावंडं, शेजारी, गावकरी अशा विस्तृत वर्तुळात पसरलेली असते. अशा समाजात एखादा आजारी पडला की ती केवळ वैयक्तिक बाब राहत नाही; ती सामूहिक चिंतेचा विषय बनते. बातमी वाऱ्यासारखी पसरते. फोनचे रिंग वाजू लागतात. मेसेज य...